*

Znak # oznacza „liczbę”

Analiza decyzyjna
Decision analysis

Zastosowanie jasnych, sprecyzowanych metod ilościowych dla wspomagania podejmowania decyzji w warunkach niepewności. Statystyczna analiza decyzyjna zajmuje się (w sposób normatywny) przypadkami niedeterministycznymi. Wśród normatywnych (wyznaczających optymalne decyzje dla danego problemu) teorii decyzji wyróżnia się deterministyczne (decyzja podejmowana w warunkach pewności np. programowanie matematyczne, metody zarządzania projektami) i niedeterministyczne
(decyzja podejmowana w warunkach ryzyka lub niepewności – do nich należy analiza decyzyjna). Poza normatywnymi istnieją teorie decyzyjne deskryptywne (np. psychologiczne, socjologiczne).

Analiza przeżycia
Survival analysis

Estymacja prowadząca do określenia rokowania co do przeżycia w populacji. Dotyczy przeżycia osób, utrzymania funkcji („przeżycia”) organów lub okresu (przeżycia) do momentu wystąpienia dolegliwości lub schorzenia.

Analiza wieloczynnikowa
Multivariate analysis

Analiza uwzględniająca oddziaływanie na efekt wielu zmiennych. Pozwala na wyodrębnienie zestawu zmiennych, które w istotnym zakresie decydują o zmienności efektu.

Analiza zgodna z intencją leczenia, ITT
Intention to treat analysis

Analiza wyników RCT (patrz: Randomizowane badanie kliniczne). Po zakończeniu badania analizowanie występowania punktów końcowych u pacjentów zgodnie z pierwotną decyzją o sposobie leczenia podejmowaną w trakcie randomizacji, a nie zgodnie z tym, jak byli ostatecznie leczeni – czyli niezależnie od tego, czy zaplanowanej interwencji zostali poddani, czy też nie. Ponieważ zmiana decyzji dotyczącej sposobu leczenia podejmowana przez niektórych pacjentów po randomizacji, w przebiegu badania nie ma charakteru losowego lecz zamierzony i wynika z określonych przesłanek, może powodować zmianę wyników. ITT zachowuje korzyści wynikające z wcześniej przeprowadzonej randomizacji (daleko posuniętą równowagę czynników zakłócających w obu grupach), przez co daje zdecydowanie bardziej wiarygodne wyniki niż analiza zgodna z protokołem.

Synonimy: analiza ITT, analiza wyników w grupach wyodrębnionych zgodnie z zaplanowanym leczeniem.

Analiza zgodna z protokołem, PPA
Per protocol analysis

Analiza efektów RCT (punktów końcowych) zgodna z tym jak ostatecznie byli leczeni pacjenci w obu grupach. W grupie eksperymentalnej analizowani są jedynie pacjenci, którzy otrzymali interwencję, a w grupie kontrolnej ci, którzy interwencji ocenianej nie otrzymali. Powstają tą drogą dwie nowe grupy tych, którzy otrzymali jedną z interwencji. Jest mniej wiarygodna niż analiza zgodna z intencją leczenia, gdyż nie można przyjąć, iż obie analizowane grupy wyjściowo są porównywalne, szczególnie pod względem nieznanych czynników wpływających na efekty. Czasem wykonywana jest równolegle do ITT.

Synonimy: analiza wyników w grupach wyodrębnionych zgodnie z protokołem badania.

Badania analityczne
Analytical studies

Badania polegające na prowadzeniu wnikliwej obserwacji dotyczącej ekspozycji na czynnik potencjalnie wywołujący skutki. Wyróżnia się badania:
• kliniczno-kontrolne,
• kohortowe,
• przekrojowe.

Badania dodatkowe
Paraclinical data

Wszelkie badania niewykonywane bezpośrednio przez lekarza badającego. Obejmują m.in. badania pracowniane, laboratoryjne, anatomopatologiczne. Należą do nich także badania POC (point of care – wykonywane na oddziale, w przychodni).

Synonimy: badania pracowniane, badania laboratoryjne, dane parakliniczne.

Badania empiryczne
Empirical studies

Gromadzenie doświadczenia w drodze badań dokonuje się w wyniku badań:
• obserwacyjnych,
• eksperymentalnych.

Badania obserwacyjne
Observational studies

Badania obejmujące przypadki, w których ekspozycja na określony czynnik nie była (nie jest) powodowana przez badacza. Do badań obserwacyjnych zalicza się:
• badania opisowe (bez grupy kontrolnej, badania jakościowe),
• badania analityczne (z grupą kontrolną).

Badania opisowe
Descriptive studies

Opis pojedynczego przypadku pacjenta, u którego wystąpił określony skutek lub serii przypadków, których obraz kliniczny jest podobny. Wobec braku grupy kontrolnej niemożliwe jest wnioskowanie przyczynowo-skutkowe. Zalicza się tutaj:
• opis przypadku
• oraz serię przypadków.

Synonimy: badania jakościowe (qualitative research).

Badania rutynowe
Routine history taking and examination

Dane zbierane od wszystkich przyjmowanych pacjentów. U hospitalizowanych jest to standardowy zestaw pytań używanych przy zbieraniu wywiadu, standardowe badanie fizykalne oraz zestaw prostych badań dodatkowych.

Synonimy: rutynowe badanie podmiotowe i przedmiotowe, rutynowe zbieranie wywiadu i badanie fizykalne

Badanie kliniczno-kontrolne
Case-control study

Badanie obserwacyjne polegające na identyfikacji pacjentów, u których występuje skutek będący przedmiotem zainteresowania (przypadki kliniczne) oraz pacjentów, u których ten skutek nie występuje (kontrola) i analizowaniu wstecz, by ustalić czy podlegali ekspozycji na czynnik podejrzewany, że może być przyczyną obserwowanego skutku. Badanie poszukuje związku pomiędzy dawną ekspozycją a wystąpieniem określonego efektu. Porównuje odsetek narażonych na ekspozycję w grupie przypadków klinicznych z odsetkiem w odpowiednio dobranej grupie kontrolnej. Badanie mające wykluczyć lub potwierdzić hipotezę badawczą. Metoda szczególnie przydatna do badania rzadko występujących skutków, zwłaszcza niekorzystnych (badanie szkodliwości). Nie nadaje się do testowania nowych terapii. Pozwala wykazać, iż jedno następstwo może mieć wiele przyczyn.

Dobór grupy kontrolnej stanowi szczególnie trudny problem. Kontrola złożona z pacjentów szpitalnych obarczona jest wysokim ryzykiem błędów. Aby ich uniknąć, stosuje się kontrolę dobraną z populacji (Badanie kliniczno-kontrolne z populacyjnymi przypadkami kontrolnymi – population based case-control study). Mogą być to osoby objęte opieką, członkowie rodzin przypadków, osoby powiązane z przypadkami. Stosuje się też nie jedną, ale kilka grup kontrolnych.

Zagnieżdżone badanie kliniczno-kontrolne to analiza (wg powyższego schematu) pacjentów poddanych badaniu kohortowemu (lub próbie klinicznej), u których wystąpił interesujący badacza efekt korzystny lub niekorzystny. Dla każdej takiej osoby dobiera się z tej samej kohorty osobę kontrolną, u której interesujący efekt nie wystąpił, i porównuje retrospektywnie częstość ekspozycji na czynnik podejrzany o wywołanie efektu (inne narażenie niż to, któremu poddana jest cała kohorta).

Synonimy: badanie z kontrolą przypadków

Badanie kohortowe
Cohort study, prognostic study, comparative cohort study

Badanie obserwacyjne obejmujące jedną lub więcej grup (kohort) pacjentów narażonych i nienarażonych, poddane prospektywnej obserwacji pod kątem wystąpienia skutków interesujących badacza.

Badanie prognostyczne (rokownicze) prowadzone jest na kohorcie, która zazwyczaj początkowo obejmuje pacjentów we wczesnym stadium zaawansowania choroby. Często służy do określenia naturalnego przebiegu choroby.

Porównawcze badanie kohortowe prowadzone jest na dwóch kohortach. Jedna grupa poddana jest ekspozycji będącej przedmiotem zainteresowania (np. na czynnik podejrzany o to, iż może działać szkodliwie), a druga obejmuje osoby nienarażone na ten czynnik. Zadaniem badania jest wykluczenie lub potwierdzenie hipotezy badawczej o np. szkodliwości czynnika.

Badanie kohorty historycznej prowadzone jest z wykorzystaniem danych gromadzonych w przeszłości, przed planowaniem tego badania. Może dotyczyć grupy (kohorty) kontrolnej (badanie z historyczną grupą kontrolną) lub obu grup. Kohorty analizowane są pod kątem wystąpienia interesujących skutków w okresie pomiędzy utworzeniem ich a czasem obecnym. Zwane też retrospektywnym lub historycznym badaniem kohortowym.

Synonimy: badania prognostyczne, kohortowe badania porównawcze

Badanie prospektywne
Prospective study

Badanie, w którym dane zbierane są po jego rozpoczęciu zgodnie z planem opracowanym dla tego badania.

Badanie przekrojowe
Cross-sectional study

Pomiar ekspozycji i skutku jednoczesny – nie najpierw jednego, a potem prospektywnie lub retrospektywnie drugiego, jak w badaniu kohortowym lub kliniczno-kontrolnym. Może być prowadzone na całej populacji lub na reprezentatywnej próbce tej populacji.
Ma na celu określenie, czy istnieje związek pomiędzy ekspozycją a zdarzeniami zdrowotnymi. Mierzy się częstość zmiennych (takich jak choroba, czynniki ryzyka) lub innych czynników w określonym momencie lub przedziale czasowym.
Określona choroba może być traktowana jako potencjalny skutek ekspozycji na czynnik występujący w populacji lub na który populacja została eksponowana. Wyniki należy interpretować ostrożnie (patrz: Wzdłużna interpretacja).

Badanie retrospektywne
Retrospective study

Badanie, w którym zbieranie danych wyprzedzało rozpoczęcie badania.

Bezwzględne zwiększenie korzyści, ABI
Absolute benefit increase

Patrz: Redukcja ryzyka bezwzględna, ARR.

Bezwzględne zwiększenie ryzyka, ARI
Absolute risk increase

Patrz: Redukcja ryzyka bezwzględna, ARR.

Błąd
Error

Wartość uzyskana w pomiarze różni się od wartości prawdziwej (dokładnej)
o wartość błędów. Błędy są dwojakiego rodzaju:
• losowe,
• systematyczne, czyli wypaczenia.

Błąd losowy
Random error

Błąd powodowany działaniem różnych, niedających się zidentyfikować czynników powodujący, iż wartości w serii pomiarów lub klasyfikacji różnią się od siebie. Błędy losowe skutkują zarówno wyższymi, jak i niższymi wartościami niż wartość prawdziwa, dlatego powodują wzrost rozrzutu wyników, ale nie wpływają na wartość średniej. W badaniach są to błędy związane z próbkowaniem – w małej próbce występuje duży błąd losowy. Jego zmniejszenie można uzyskać poprzez zwiększenie liczebności badanej próbki.

Synonimy: błąd przypadkowy, szumy

Błąd optymisty
Optimist error, alpha error, α-error, type I error, error of first kind, rejection error

Konkluzja fałszywie dodatnia. Omyłkowe odrzucenie hipotezy zerowej w sytuacji, gdy jest ona prawdziwa, czyli przyjęcie istnienia różnicy pomiędzy grupami, gdy tej różnicy nie ma, bądź optymistyczne przyjęcie, iż testowana interwencja jest bardziej skuteczna niż interwencja kontrolna, choć naprawdę nie jest ona lepsza. Maksymalne prawdopodobieństwo popełnienia błędu typu I, jakie badacz jest skłonny zaakceptować, nazywane jest alfa. Alfa winna być określana przed rozpoczęciem
badania. Zwyczajowo przyjmuje się 5%, tj. 0,05. (Patrz: Poziom znamienności, Znamienność statystyczna).

Synonimy: błąd alfa, błąd α, błąd typu I, błąd I rodzaju, błąd odrzucenia, błąd fatamorgany

Błąd pesymisty
Pessimist error, beta error, β-error, type II error, error of second kind, acceptance error

Konkluzja fałszywie ujemna. Omyłkowe przyjęcie hipotezy zerowej w sytuacji, gdy jest ona fałszywa, czyli przyjęcie, iż brak jest różnicy pomiędzy grupami, gdy grupy są różne, bądź pesymistyczne przyjęcie, iż testowana interwencja nie jest skuteczniejsza niż interwencja, do której jest ona porównywana, choć naprawdę jest ona skuteczniejsza.
Prawdopodobieństwo popełnienia błędu II typu określane jest beta. Zwyczajowo przy planowaniu prób klinicznych przyjmowany jest często poziom beta równy 20%, czyli 0,20 – co oznacza 20% ryzyko pominięcia prawdziwej różnicy pomiędzy grupami.

Synonimy: błąd beta, błąd β, błąd typu II, błąd II rodzaju, błąd przyjęcia, błąd zamglenia

Błąd standardowy, SE
Standard error

Miara zmienności wskazująca jak precyzyjnie określona została rzeczywista wartość średniej dla całej populacji. Pomiar zmienności średniej dla próbki pozwalający na estymowanie prawdziwej wartości średniej dla populacji. Im liczebniejsza próbka, tym mniejszy błąd standardowy. Używany do obliczenia przedziału ufności.
SE = SD / √N.

Synonimy: standardowy błąd średniej (standard error of the mean), SEM

Czułość, Sn
Sensitivity

Prawdopodobieństwo uzyskania dodatniego wyniku testu diagnostycznego wśród pacjentów chorych (na diagnozowaną chorobę). Określana też jako proporcja chorych z dodatnim wynikiem testu do wszystkich chorych poddanych testowi, bądź jako odsetek chorych, u których test wypada dodatnio. Dotyczy testów będących pomiarem w skali binarnej.
Czułość = #* wyników prawdziwie dodatnich podzielona przez sumę # wyników prawdziwie dodatnich i # wyników fałszywie ujemnych.
Czułość = TP / (TP+FN).
Czułość = nozograficzny wskaźnik TP (wyników prawdziwie dodatnich), czyli Sn = P (T+|D+).
Wysoka czułość oznacza małą liczbę wyników fałszywie ujemnych w grupie chorych (test przeoczy niewielu rzeczywiście chorych), może jednak dawać dużą liczbę wyników
fałszywie dodatnich (pochopnie zaliczy do chorych osoby zdrowe). W przypadku wysoko czułego testu prawie każdy, kto jest chory, będzie miał wynik dodatni. Ale nie każdy z dodatnim wynikiem testu jest chory, ponieważ część osób zdrowych będzie miała wynik dodatni.

Czynnik zakłócający
Confounding factor, confounder

Mierzone efekty mogą być skutkiem zarówno czynnika, którym badacz interesuje się i który mierzy, jak też czynnika zakłócającego, który nie jest przedmiotem badania. Może być zjawiskiem losowym lub wypaczeniem. Jest to wtedy szczególny rodzaj wypaczenia. Czynnik zakłócający wypacza wyniki, gdy jest rozłożony nierównomiernie w grupie eksperymentalnej i w grupie kontrolnej. Planując badanie, należy unikać tego wypaczenia. Jeśli jednak ono występuje, to jest jedynym wypaczeniem, którego wpływ można statystycznie korygować, pod warunkiem iż czynniki zakłócające są mierzone w trakcie badania. Korekta efektów czynników zakłócających poprawia trafność pomiaru, jednocześnie jednak pogarszając precyzję.

Synonimy: zmienna zakłócająca (confounding variable)

Dane kliniczne
Clinical data

Wszelkiego rodzaju informacje dotyczące konkretnego pacjenta, mające znaczenie w procesie podejmowania decyzji. Obejmują zarówno dane zbierane przy łóżku chorego, jak i badania dodatkowe.

Decyzja kliniczna
Clinical decision

Decyzja diagnostyczna lub terapeutyczna podejmowana w postępowaniu z pacjentem.

Synonimy: decyzja medyczna, decyzja lekarska

Decyzje negatywne
Negative decisions

Decyzja o zaniechaniu, niepodejmowaniu działania, a nie decyzja o negatywnych skutkach.

Decyzje pozytywne
Positive decisions

Decyzja inicjująca działanie, niekoniecznie o pozytywnych skutkach.

Dedukcyjne rozumowanie
Deductive reasoning

Wyciąganie wniosków z całokształtu wiedzy, np. podejmowanie decyzji terapeutycznej na podstawie teoretycznej wiedzy na temat mechanizmów choroby (patofizjologii) oraz mechanizmów terapii.

Synonimy: dedukcja, podejście dedukcyjne, podejście racjonalistyczne, uzasadnienie dedukcyjne

Definicje ostensywne
Ostensive definitions

Definicje, w których występuje demonstrowanie, pokazywanie towarzyszące określeniom słownym.

Synonimy: definicje deiktyczne

Definicje werbalne
Verbal definitions

Definiowanie wyłącznie za pomocą słów.

Diagnozowanie
Diagnostics

Proces dochodzenia do rozpoznania, w którym stosowane bywają metody:
• rozumowania dedukcyjnego,
• rozpoznanie wzorca,
• rozumowania probabilistycznego.

Słowa kluczowe: rozpoznawanie, stawianie diagnozy (rozpoznania)

Dodatni test
Positive test

Wynik testu potwierdzający rozpoznanie. Nie ma nic wspólnego:
• z dodatnią wartością pomiaru. Np. dodatnim testem na niedokrwienie mięśnia sercowego jest ujemna wartość odcinka ST w elektrokardiogramie (obniżka ST),
• z pozytywną wartością dla pacjenta. Dodatni wynik testu choroby ma często dla pacjenta negatywne konsekwencje.
Dodatnie wyniki testu dzielą się na prawdziwie dodatnie (TP) i fałszywie dodatnie (FP).

Dogmatyczna teoria medyczna
Dogmatic medical theory

Formułowane na przestrzeni dziejów spekulatywne teorie pseudonaukowe tłumaczące powstawanie różnych (najczęściej wszystkich) chorób i zalecające postępowanie w oparciu o określoną, teoretyczną koncepcję. Na przykład doktryna patologii humoralnej, jatrochemiczna teoria Galena, meridiany punktów akupunktury, refleksologia oraz homeopatia.

Dokładność
Accuracy

Zgodność wyników pomiarów z wartością prawdziwą. Jeżeli średnia z pomiarów odpowiada wartości prawdziwej, pomiar jest dokładny. Niedokładność (nietrafność) pomiaru jest wynikiem oddziaływania błędów systematycznych – wypaczeń.

Synonimy: trafność (validity)

Dokładność testów
Accuracy of test results

W przypadku diagnozowania schorzeń o dostępnym kryterium definiującym możliwe są dwie metody określenia przydatności testu dla potwierdzenia lub dla wykluczenia rozpoznania choroby. Są to:
• metoda bezpośrednia, tj. przeprowadzenia testów na próbce interesującej populacji,
• metoda pośrednia, czyli nozograficzna, polegająca na wyliczeniu np. na podstawie twierdzenia Bayesa z prawdopodobieństw nozograficznych (czułości i swoistości testu) i częstości występowania schorzenia (prawdopodobieństwa przed testem). Z uwagi na znaczne różnice w populacjach w zależności od uniwersum diagnostycznego nie można wykorzystywać wyników nozograficznych ustalonych dla pacjentów z innego fragmentu spektrum diagnostycznego. Metoda pośrednia ma zastosowanie głównie, gdy choroba jest rzadka i bezpośrednie określenie wartości prawdziwie dodatnich wymagałoby przebadania bardzo dużej próbki pacjentów.

Efekt
Outcome

Korzystny lub niekorzystny skutek ekspozycji. W badaniach medycznych dotyczy efektów zdrowotnych. W próbach klinicznych posługujemy się terminem „punkt końcowy” (end point), który oznacza zmianę w stanie zdrowia (zgon, wystąpienie schorzenia, wystąpienie objawu, ustąpienie dolegliwości, osiągnięcie parametru fizjologicznego lub biochemicznego) i który może wystąpić w wyniku interwencji. Skuteczność i bezpieczeństwo interwencji określa się na podstawie różnic w częstości występowania punktów końcowych w grupie eksperymentalnej i grupie kontrolnej. Planując badanie, określa się, jaki będzie lub jakie będą liczone pierwszorzędne punkty końcowe (primary end points), a jakie drugorzędne punkty końcowe (secondary end points) będą mierzone.

Synonimy: skutek, wynik, rezultat, punkt końcowy

Efekt Hawthorna
Hawthorne effect, attention bias

Osoby obserwowane mogą systematycznie zmieniać swoje postępowanie, gdy są świadome prowadzonej obserwacji.

Synonimy: wypaczenie uwagą

Efekty leczenia
Treatment effects

Terminologia określająca dobre i złe wyniki eksperymentalnego leczenia wprowadzona przez ACP Journal Club:


Miara efektu
  Względna Bezwzględna
  Stosunek
prawdopodobieństw
Różnica
prawdopodobieństw
Liczba dla jednego efektu
Zmniejsza
prawdopodobieństwo niekorzystnego
zdarzenia
RRR ARR NNT
Zwiększa
prawdopodobieństwo korzystnego
zdarzenia
RBI ABI NNT
Zwiększa
prawdopodobieństwo niekorzystnego
zdarzenia
RRI ARI NNH

RRR – względna redukcja ryzyka (patrz: Redukcja ryzyka względna)
RBI – względne zwiększenie korzyści (patrz: Redukcja ryzyka względna)

ARR – bezwzględna redukcja ryzyka (patrz: Redukcja ryzyka bezwzględna)
ABI – bezwzględne zwiększenie korzyści (patrz: Redukcja ryzyka bezwzględna)
ARI – bezwzględne zwiększenie ryzyka (patrz: Redukcja ryzyka bezwzględna)

NNT – liczba wymagających leczenia (patrz: Liczba wymagających leczenia)
NNH – liczba wymagana dla szkody (patrz: Liczba wymagających leczenia)

Synonimy: skutki leczenia

Ekspozycja
Exposure

Jakiekolwiek oddziaływanie na pacjentów wywołane przez badacza (interwencja) lub przez niego niewywołane (czynnik), które powoduje efekty zdrowotne.

Synonimy: narażenie

Empiria

Patrz: Empiryczne rozumowanie.

Empiryczne rozumowanie
Empirical reasoning

Wnioskowanie na podstawie doświadczenia, np. podejmowanie decyzji terapeutycznych na podstawie doświadczenia w leczeniu innych pacjentów z tą samą chorobą. Doświadczenie uzyskiwane jest drogą obserwacji lub eksperymentowania prowadzoną z zachowaniem możliwie największego obiektywizmu.

Synonimy: uzasadnienie empiryczne

Estymacja
Estimation

Oszacowanie parametru populacji na podstawie wyniku badania próbki tej populacji. Wartość obserwowana w badanej próbce to statystyka, a wartość prawdziwa to parametr populacji. Obliczanie przedziału ufności służy estymacji parametru.

Synonimy: oszacowanie

Etiologiczne czynniki
Etiological factors

Podejrzenie, iż stwierdzany czynnik jest przyczyną obserwowanej patologii wynika ze stwierdzanej zależności ich występowania. Zależność występująca między obserwowanym czynnikiem a schorzeniem może wynikać z tego, iż mamy do czynienia z:
• koniecznym czynnikiem sprawczym,
• wystarczającym czynnikiem sprawczym,
• czynnikiem sprzyjającym,
• wspólną przyczyną,
• czynnikiem towarzyszącym rzeczywistemu czynnikowi sprawczemu (concomitant causal factors),
• koincydencją – przypadkową zbieżnością zdarzeń.

Synonimy: przyczyna, czynniki sprawcze

Ewidens
Evidence

Aktualne i wiarygodne zdrowotne wyniki badań klinicznych. Z punktu widzenia przydatności dla lekarzy praktyków publikacje będące sprawozdaniami z badań klinicznych można podzielić na:
• POEM (patient oriented evidence that matters) – badania dotyczące problemów klinicznych, które napotyka lekarz praktyk, używające punktów końcowych istotnych
dla pacjentów, badania z klinicznie istotnymi punktami końcowymi (clinically
relevant end-points
),
• DOE (disease oriented evidence) – badania punktów końcowych o drugorzędnym znaczeniu dla pacjentów. Badania z zastępczymi punktami końcowymi (substitute end-points). Stanowią zdecydowaną większość doniesień (prawdopodobnie powyżej 95%).

Synonimy: potwierdzone dane

Fałszywie dodatni, FP
False positive

Dodatni wynik testu, pomimo iż pacjent nie choruje na daną chorobę.

Synonimy: fałszywie pozytywny

Fałszywie ujemny, FN
False negative

Ujemny wynik testu u pacjenta, który w istocie choruje na dane schorzenie.

Synonimy: fałszywie negatywny

Generalizacja
Generalizability

Możliwość wykorzystania wyników badania w praktyce klinicznej dzięki podobieństwu pomiędzy charakterystyką badanej próbki a charakterystyką populacji pacjentów lekarza praktyka pragnącego wykorzystać wyniki badania.

Synonimy: aplikowalność, trafność zewnętrzna

Hipoteza zerowa, H0
Null hypothesis

Założenie, że nie ma różnicy pomiędzy grupami lub że nie ma zależności pomiędzy wielkością ekspozycji a zmienną obrazującą efekty. Jeżeli hipoteza zerowa jest prawdziwa, to rezultaty uzyskane w badaniu są przypadkowe, czyli spowodowane jedynie czynnikami losowymi. Celem typowego badania jest odrzucenie hipotezy zerowej. Jeżeli jest mniej niż 5% (lub 1%) szans, że stwierdzana w badaniu różnica pomiędzy grupami jest dziełem przypadku, to oznacza, że jest mniej niż 5% (mniej niż 1%) szans, iż hipoteza zerowa jest prawdziwa.

Humanistyczny komponent decyzji klinicznej
Humanistic component of clinical decision- making

Rozumowanie empatyczne oparte na współczuciu dla chorego oraz rozumowanie etyczne odwołujące się do konsekwencji decyzji i do norm moralnych.

Synonimy: szczególny rodzaj wypaczenia

Iloraz szans, OR
Odds ratio

Szansa bycia eksponowanym wśród przypadków klinicznych (grupy pacjentów z badaną patologią) podzielona przez szansę bycia eksponowanym wśród pacjentów kontrolnych (grupy kontrolnej bez badanej patologii) – iloraz szans bycia eksponowanym do bycia nieeksponowanym w grupie zdarzeń i grupie bez zdarzeń. Zgodnie z tabelą 2x2 oznacza to, iż a/c dzielone jest przez b/d. Jest to wyliczenie ilorazu szans typowe dla badań kliniczno-kontrolnych.
W badaniach kohortowych, próbach klinicznych i przeglądach systematycznych OR obliczane jest jako iloraz szans wystąpienia zdarzenia w grupie eksperymentalneji w grupie kontrolnej, tj. a/b dzielone jest przez c/d.
Interesujące jest, że dwie powyższe kalkulacje prowadzą do tego samego wzoru ostatecznego, w którym OR=ad/cb.
OR jest pojęciem zbliżonym do RR (patrz: Ryzyko względne) i używany jest najczęściej wtedy, gdy niemożliwe jest wyliczenie RR. Taka sytuacja zachodzi w przypadku badań kliniczno-kontrolnych, w których sumaryczne liczby poddanych i niepoddanych ekspozycji są efektem arbitralnej decyzji badacza dobierajacego grupę kontrolną. Dlatego w tych badaniach nie wylicza się RR ale OR.
Jeżeli częstość występowania badanej patologii (zdarzenia) jest w populacji bardzo mała, to wartość OR jest zbliżona i dobrze oddaje RR. W badaniu prospektywnym „a” niewiele wtedy dodaje do „b”, a „c” niewiele do „d” i „a+b” można uznać za równe „b”, a zatem RR = [a / (a+b)] / [c / (c+d)] ≈ (a/b)/(c/d) = ad/bc = OR.

Synonimy: współczynnik szans

Indeks
Index

Indeksy są miarami kompozytowymi, złożonymi. Są podobne do skal z wyjątkiem tego, iż w przypadku indeksu wiele wskaźników jest łączonych i tworzą wspólnie jedną miarę. „Typologia” jest analogiczna do indeksu, ale zmienne mają charakter nominalny.

Indeks kliniczny
Clinical index

Kompozytowa miara stosowana do oceny stanu klinicznego pacjentów.

Interwał
Interval

Przedział wartości w skali interwałowej.

Synonimy: przedział

Interwencja
Intervention

Ekspozycja wywoływana przez badacza, której poddawani są pacjenci grupy eksperymentalnej. Interwencją najczęściej jest sposób leczenia (terapia), procedura lub manipulacja, manewr (ang. manoeuvre, maneuver,). Interwencja kontrolna (komparator) to sposób postępowania w grupie kontrolnej (patrz: Kontrolna grupa).

Istotność kliniczna
Clinical significance

Subiektywne oszacowanie, jak duża różnica między grupami warta jest uzyskania z klinicznego punku widzenia. Inaczej mówiąc, jak duża różnica między grupami uprawnia do stwierdzenia wyższości jednej interwencji nad drugą. Wyniki badania mogą wskazywać, iż różnica między nowym a starym sposobem leczenia jest statystycznie znamienna (co oznacza np. że w istocie nowy sposób jest lepszy niż stary), ale klinicznie nieistotna (tak niewiele lepszy, że nie jest wart zmiany sposobu postępowania z pacjentami).

Synonimy: znaczenie kliniczne, znamienność kliniczna

Jatrogenne efekty
Iatrogenic effects

Schorzenie wywołane przez lekarza. Efekty niepożądane powodowane działaniem lekarza lub innego profesjonalisty medycznego wykonującego świadczenia medyczne. Najczęściej chodzi o chorobę, zaburzenie lub uraz. W szerszym pojęciu termin stosowany również w odniesieniu do niekorzystnych dla pacjenta efektów działania niemedyków – homeopatów, kręgarzy, akupunkturzystów, bioenergoterapeutów, psychologów itp.

Jatrotropowe objawy
Iatrotropic symptoms

Subiektywne i obiektywne objawy stwierdzane przez pacjenta (objawy podmiotowe), które sprawiają, że pacjent zwraca się do lekarza. Od greckiego jatros – lekarz. Powodują szukanie przez pacjenta porady bądź pomocy lekarza.

Jednostka próbki
Sample unit

Jednostka próbki jest pojedynczą składową próbki. W badaniach klinicznych powinna być nią osoba, czyli pacjent, a nie np. narząd lub badanie. Dobór jednostek do badania powinien zapewnić próbkę, która zawiera jednostki w takiej samej proporcji jak interesująca populacja.

Kappa
Kappa

Miara zgodności (powtarzalności, precyzji) pomiędzy dwoma obserwatorami (badaczami) z względnieniem zgodności przypadkowej.
Kappa = (zgodność obserwowana – zgodność przypadkowa)/(1 – zgodność przypadkowa)
Zgodność obserwowana = liczba pacjentów, u których obaj badający mieli wynik dodatni plus liczba pacjentów, u których obaj mieli wynik ujemny.
Zgodność przypadkowa = liczba oczekiwanych, zgodnych wyników dodatnich plus liczba oczekiwanych, zgodnych wyników ujemnych.
Oczekiwane zgodne wyniki dodatnie to iloczyn wyników dodatnich obu badaczy podzielony przez liczbę badanych pacjentów.

Kliniczne
Clinical

Określenie charakteryzujące coś jako medyczne lub stosowane w praktyce medycznej. Nie odnosi się do pojęcia klinik jako uniwersyteckich oddziałów szkoleniowych, ale do praktycznego diagnozowania, opieki i leczenia pacjentów w dowolnej placówce medycznej.

Komparator
Comparator

Patrz: Interwencja, Kontrolna grupa.

Koncepcja choroby
Concept of disease

Koncepcje choroby prezentowane w tej książce:
• nominalistyczna – nazwa choroby oznacza klasę pacjentów o wspólnych cechach, takich jak zmiana chorobowa lub zaburzenia funkcjonalne,
• esencjalistyczna – zakładająca, iż choroby istnieją jako byty samoistne. Koncepcja przeciwna nominalistycznej.
W podejściu do choroby uwzględniany bywa:
• mechaniczny model choroby – czynniki etiologiczne, takie jak dziedziczność lub środowisko, prowadzą do zaburzenia stanu równowagi w systemie samoregulacji organizmu, powodując chorobę. W większości przypadków system samoregulacji przywraca równowagę do normy, prowadząc do samowyleczenia,
• biologiczny model rozwoju – choroba jest wynikiem zakłócenia naturalnych procesów rozwoju, nieustannego odtwarzania się, a w końcu inwolucji organizmu,
• adaptacyjny model – choroba jest efektem niedostosowania organizmu do środowiska.

Synonimy: pojęcie choroby

Kontrolna grupa
Control group

Pacjenci uczestniczący w badaniu, którzy nie otrzymują eksperymentalnej interwencji (badanego leku, testu diagnostycznego, postępowania itp). W badaniu nowego sposobu leczenia grupa kontrolna może:
• nie otrzymywać leczenia (no treatment),
• otrzymywać jedynie placebo,
• otrzymywać standardowe leczenie (najczęstsze, najlepsze lub najtańsze z uznanych i stosowanych sposobów leczenia).

Synonimy: komparator, grupa porównawcza

Kontrolowana próba kliniczna, CCT
Controlled clinical trial

Próba kliniczna (badanie eksperymentalne) złożona z co najmniej dwóch grup pacjentów, z których jedna poddana jest interwencji eksperymentalnej, a druga stanowi grupę kontrolną. Dobór uczestników obu grup nie odbywa się w sposób losowy (brak poprawnej randomizacji). Wartość takiego badania jest niższa niż RCT.

Korzyść względna, RB
Relative benefit

Pojęcie analogiczne do ryzyka względnego RR. Stopień zwiększenia, w wyniku zastosowanej interwencji, prawdopodobieństwa wystąpienia pożądanego efektu. Patrz: Ryzyko względne, RR.

Krzywa Kaplana-Meiera
Kaplan-Meier curve

Krzywa używana do estymowania (szacowania) prawdopodobieństwa przeżycia w czasie. Stosowana do opracowania krzywej przeżycia, gdy nie wszystkie czasy przeżycia są dokładnie znane.

Kwantyl
Quantile

Miara podziału rozkładu uporządkowanego zbioru na równe grupy. W zależności od liczby tworzonych grup miary podziału mają różne nazwy:
• przy dwóch grupach – mediana (wartość środkowa),
• przy czterech grupach – kwartyle (ćwiartki) – górny kwartyl (kwantyl rzędu 0,75), mediana i dolny kwartyl (kwantyl rzędu 0,25),
• przy pięciu grupach – kwintyle,
• przy dziesięciu grupach – decyle (9 decyli rzędu 0,1 do 0,9),
• przy stu grupach – centyle (percentyle).

Synonimy: fraktyl (fractile)

Liczba wymagających leczenia, NNT
Number needed to treat

Liczba pacjentów, których trzeba leczyć (lub, szerzej ujmując, poddać interwencji), aby zapobiec jednemu dodatkowemu przypadkowi pacjenta, u którego wystąpiło zdarzenie w określonym czasie.
NNT to odwrotność bezwzględnej redukcji ryzyka, czyli NNT = 1 / ARR.
Określenie to używane jest niezależnie od charakteru mierzonych efektów. Bywa jednak stosowane przez niektórych tylko wtedy, gdy interwencja wywiera korzystny efekt, czyli zmniejsza ryzyko lub zwiększa korzyść, i wtedy NNT = 1 / ARR lub NNT = 1 / ABI.
Gdy natomiast interwencja powoduje wzrost ryzyka, określenie dotyczy liczby pacjentów, których trzeba leczyć, aby u jednego z nich wywołać jeden dodatkowy niekorzystny efekt i wtedy określa się tę wielkość jako „liczbę wymaganą dla szkody”, tj. NNH = 1 / ARI.

Liczba wymagana dla szkody, NNH
Number needed to harm

Patrz: Liczba wymagających leczenia, NNT.

Synonimy: liczba potrzebna, aby zaszkodzić

Logika badawcza
Scientific logic

Sposób rozumowania badacza, czyli logika badawcza może być:
• od przyczyny do przyszłego skutku (badanie kohortowe),
• od skutku do przyczyny (badanie kliniczno-kontrolne),
• relacyjna – ustala powiązania różnych zjawisk bez określania przyczyn (badanie przekrojowe).

Synonimy: logika naukowa

Logika hipotetyczno-dedukcyjna
Hypothetical-deductive research, hypothetical-deductive method

Podstawowy model nauk empirycznych. Zgodnie z nim zadaniem nauki jest wymyślanie twórczych przypuszczeń, wykraczających poza dane empiryczne, a następnie przeprowadzanie rzetelnych prób dowiedzenia, iż są fałszywe, czyli tzw. falsyfikacji. Prawidłowo prowadzone badania związków przyczynowo-skutkowych muszą składać się z czterech kolejnych faz:
1. postawienie hipotezy,
2. przewidzenie konsekwencji i ustalenie kryteriów sprawdzenia,
3. przeprowadzenie obserwacji lub eksperymentu,
4. sprawdzenie zgodności wyników badania z przewidywaniami.
Odwrócenie tej kolejności, np. stawianie hipotezy po rozpoczęciu badania jest wyrazem wadliwej logiki.

Synonimy: model hipotetyczno-dedukcyjny, metoda hipotetyczno-dedukcyjna

Mediana
Median

Środkowa wartość dzieląca liczby w uporządkowanym zbiorze na dwie, równe liczebnie połowy lub przeciętna z dwóch wartości środkowych, gdy liczba wartości jest parzysta.

Synonimy: wartość środkowa

Metaanaliza
Meta-analysis

Przegląd systematyczny z ilościową, matematyczną (statystyczną) syntezą wyników (skutków pozytywnych i negatywnych) badań klinicznych dotyczących takiej samej lub bardzo zbliżonej interwencji oraz zbliżonej populacji. Zsumowanie wyników mierzonych w różnych próbach klinicznych.

Miary skali interwałowej
Interval scale measures

Do określenia tendencji centralnej w zbiorze wartości mierzonych na skali interwałowej stosowane mogą być średnia, mediana lub moda.
Do pomiaru rozproszenia stosować można zasięg, zakres międzykwartylowy, wariancję albo odchylenie standardowe.

Miary skali nominalnej
Nominal scale measures

Dla oznaczenia tendencji centralnej dla zbioru wartości kategoryzowanych w skali nominalnej wykorzystywane są: moda i częstości.

Miary skali porządkowej
Ordinal scale measures

Dla opisu wartości zbioru wartości w skali porządkowej wykorzystywane są mediana (pomiar tendencji centralnej), ale nie średnia oraz zasięg lub zakres międzykwartylowy (pomiar rozproszenia).

Moc statystyczna
Statistical power

Prawdopodobieństwo wykrycia w prowadzonym badaniu efektu w grupie eksperymentalnej względem grupy kontrolnej, jeżeli taka różnica rzeczywiście istnieje z uwzględnieniem wielkości tej różnicy. Moc = 1 – błąd II rodzaju. Typowe określenie to „badanie ma moc 80% prawdopodobieństwa wykrycia różnicy X% pomiędzy grupą eksperymentalną i kontrolną”. Jeżeli próba kliniczna ma moc 0,80 (lub 80%), to powtórzona 100 razy w 80 przypadkach wykaże statystycznie znamienną różnicę o danej wielkości, jeżeli taka różnica faktycznie istnieje. Tradycyjnie przyjmuje się, iż badanie dające 80% prawdopodobieństwo wykrycia istniejącej różnicy posiada dostateczną moc. Dla danej wielkości różnicy, próby z dużą liczbą badanych mają większą moc. Koncepcja ważna wyłącznie przed wykonaniem badania – po uzyskaniu wyników patrz: Przedział ufności.

Synonimy: moc, moc testu

Moda
Mode

Najczęstsza z wartości występujących w zbiorze.

Synonimy: modalna, dominanta, wartość najczęstsza

Model proporcjonalnego hazardu Coxa
Cox proportional hazard model

Rodzaj analizy wieloczynnikowej używany do identyfikowania kombinacji czynników, która najlepiej przewiduje rokowanie osób w grupie badanej. Pozwala też na niezależne sprawdzenie wpływu pojedynczego czynnika. Stosowany, gdy ocenianymefektem jest czas do wystąpienia zdarzenia, a ze względów praktycznych niemożliwe jest obserwowanie czasu przeżycia u wszystkich badanych pacjentów. Zakłada, że ryzyko wystąpienia zdarzenia w określonym czasie jest proporcjonalne do wyjściowego hazardu (ryzyka) będącego funkcją czynników.

Synonimy: model Coxa, model proporcjonalnego ryzyka

Naukowy komponent decyzji klinicznej
Scientific component of clinical decision-making

Rozumowanie dedukcyjne i empiryczne będące podejściem do decyzji kliniczej opartym na naukach przyrodniczych.

Negatywna wartość predykcyjna, NPV, PVneg
Negative predictive value, NPV, –PV, PVneg

Prawdopodobieństwo, że pacjent z ujemnym wynikiem testu jest rzeczywiście zdrowy, czyli prawdopodobieństwo bycia zdrowym pacjenta, u którego test wypadł ujemnie.
Proporcja lub odsetek pacjentów z ujemnym wynikiem testu, którzy są zdrowi.

NPV = #* wyników prawdziwie ujemnych, podzielona przez sumę # wyników prawdziwie ujemnych i # wyników fałszywie ujemnych.
NPV = TN/(TN+FN).
NPV = diagnostyczny wskaźnik TN, czyli = P (D–|T–).

Synonimy: wartość predykcyjna wyniku ujemnego, predykcyjna wartość testu ujemnego

Niejatrotropowe objawy
Non-iatrotropic symptoms

Objawy, które nie skłaniają pacjenta do zwracania się do lekarza. Objawy nieprzekraczające
progu jatrotropii.

Nocebo
Nocebo

Niekorzystny, negatywny efekt placebo. Efekt placebo powodujący u pacjenta szkody zdrowotne. O takim efekcie można mówić, gdy u pacjentów przyjmujących placebo następuje pogorszenie stanu zdrowia.

Synonimy: efekt nocebo, negatywne placebo

Nozografia
Nosography

Opis chorób uwzględniający wiedzę nozologiczną.

Nozologia
Nosographic knowledge

Wiedza o chorobach, od greckiego nosos – choroba. Uwzględnia początek choroby, przebieg, możliwe powikłania oraz rokowanie.

Synonimy: wiedza nozologiczna

Objawy podmiotowe
Subjective and objective symptoms

Subiektywne i obiektywne objawy stwierdzane przez pacjenta.
Subiektywne objawy podmiotowe to doznania dostrzeżone przez pacjenta. Objawami obiektywnymi są wszelkie obserwacje dokonane przez pacjenta lub jego bliskich, dotyczące zarówno jego ciała, jak i np. wydzielin.

Synonimy: wywiad

Objawy przedmiotowe
Physical signs

Objawy fizykalne, objawy zaobserwowane przez lekarza w czasie badania fizykalnego (przedmiotowego).

Synonimy: objawy fizykalne

Odchylenie standardowe, SD σ (sigma)
Standard deviation

Miara zmienności określająca jak bardzo wartości różnią się od siebie. Pomiar rozrzutu poszczególnych wartości wokół średniej dla próbki. W przypadku normalnego, gaussowskiego rozkładu wartości 34% z nich jest zawarte pomiędzy średnią i jednym odchyleniem standardowym powyżej lub poniżej średniej. Tym samym 68% wartości zawartych jest pomiędzy +SD i –SD. Pomiędzy +2SD a –2SD mieści się 95,5% wartości.

Synonimy: standardowa dewiacja

Opis przypadku
Case report

Anegdotyczny opis pojedynczego pacjenta. Jeżeli sugeruje rzadki, niekorzystny efekt stosowanej interwencji, może stanowić impuls do podjęcia badania analitycznego.

Otwarta próba
Open study

Przeciwieństwo próby ślepej, tj. sytuacja, w której pacjenci wiedzą, czy otrzymują interwencję eksperymentalną, czy kontrolną, a osoby prowadzące badanie wiedzą, jakiej interwencji poddawani są poszczególni pacjenci.

Synonimy: badanie otwarte, badanie jawne

Parametr
Parameter

Wartość określonej zmiennej dla populacji, czyli „prawdziwa” wartość zmiennej. Wartości dla próbki określa się terminami wskaźnika lub współczynnika, natomiast wartość tej samej zmiennej dla populacji nazywa się parametrem (parametr to tzw. prawdziwy wskaźnik).

Placebo
Placebo

Interwencja pozorna udająca interwencję badaną. Stosowana w grupie kontrolnej prób klinicznych, pozbawiona działania biologicznego substancja mająca postać substancji (leku, potencjalnego leku) eksperymentalnej poddanej badaniu. Substancja (lek) eksperymentalna i placebo powinny być nierozróżnialne zarówno dla pacjenta, jak i dla lekarza i stosowane identycznie. Ma stworzyć wrażenie, że pacjent otrzymuje leczenie. Wymaga odpowiedniego przygotowania – np. w takich samych kapsułkach umieszczana jest nowa, badana substancja (dla pacjentów w grupie eksperymentalnej) i glukoza (placebo dla pacjentów z grupy kontrolnej). Podobnie określa się interwencję, mającą symulować zabieg wykonywany w grupie eksperymentalnej. Np. pacjenci w grupie placebo mieli nacinaną i zszywaną w znieczuleniu ogólnym jedynie skórę brzucha, a pacjenci w grupie eksperymentalnej przechodzili ocenianą operację. Zwykle wywołuje efekty korzystne – rzeczywisty efekt interwencji eksperymentalnej to różnica między efektem stwierdzanym po interwencji eksperymentalnej i efektem po placebo. Placebo powodujące skutki negatywne – patrz: Nocebo.

Podwójna imitacja
Double dummy

Stosowana, gdy nie można upodobnić do siebie interwencji eksperymentalnej i interwencji kontrolnej (np. dotychczasowej terapii), a zatem niemożliwe jest zaślepienie badania. Stosuje się wtedy dwa placebo, które imitują zarówno interwencję eksperymentalną, jak i interwencję dotychczas stosowaną.

Populacja
Population

Wszystkie osoby, które spełniają kryteria włączenia do badania. Grupa ludzi mających określoną charakterystykę (np. rasa, płeć, wiek) lub przebywająca w określonych warunkach (np. mieszkańcy Podhala).

Powikłania
Complications

Niekorzystne, nieoczekiwane efekty postępowania diagnostycznego lub terapii.

Powtarzalność
Reproducibility

Wzajemna zgodność wyników powtarzanych pomiarów. Wysoka powtarzalność oznacza małe różnice (mały rozrzut) między pomiarami, a zatem małe odchylenie od wartości średniej. Mała powtarzalność (mała precyzja) pomiaru wynika z poziomu przypadkowych błędów losowych. Miarą powtarzalności jest kappa. Patrz: Zgodność dla obserwatora, Zgodność między obserwatorami.

Synonimy: precyzja

Poziom znamienności
Level of significance

Prawdopodobieństwo nieprawidłowego odrzucenia hipotezy zerowej, czyli stwierdzenie, iż między grupami jest różnica, gdy w istocie różnicy tej nie ma. Znany także jako błąd typu I. Zwyczajowo przyjmowana jest wartość prawdopodobieństwa p równa 0,05 lub 0,01. Patrz: Błąd optymisty, Testowanie hipotezy zerowej, Znamienność statystyczna.

Synonimy: poziom istotności

Pozytywna wartość predykcyjna, PPV, PVpos
Positive predictive value, PPV, +PV, PVpos

Prawdopodobieństwo, że pacjent z dodatnim wynikiem testu jest rzeczywiście chory, czyli prawdopodobieństwo bycia chorym pacjenta, u którego test wypadł dodatnio.
Proporcja lub odsetek pacjentów z dodatnim wynikiem testu, którzy są chorzy.
PPV = #* wyników prawdziwie dodatnich podzielona przez sumę # wyników prawdziwie dodatnich i # wyników fałszywie dodatnich.
PPV = TP / (TP+FP).
PPV = diagnostyczny wskaźnik TP, czyli = P (D+|T+).

Synonimy: wartość predykcyjna wyniku dodatniego, prawdopodobieństwo wyniku dodatniego po teście

Prawdopodobieństwo
Probability

Liczbowe wyrażenie możliwości zajścia określonego zdarzenia losowego. Według teorii prawdopodobieństwa stosunek liczby określonych zdarzeń do liczby wszystkich możliwych zdarzeń. Wielkość bezwymiarowa w przedziale od 0 (pewność braku zdarzenia) do 1 (pewność wystąpienia zdarzenia).
Wyrażana czasami też w procentach od 0% do 100%.
Prawdopodobieństwo = szansa/(1 + szansa).

Prawdopodobieństwo diagnostyczne
Diagnostic probability

Prawdziwy wskaźnik, czyli wskaźnik dla populacji występowania choroby u pacjentów z danym wynikiem testu diagnostycznego. Wyróżnia się cztery prawdopodobieństwa występowania choroby w przypadku określonego wyniku testu:
• wyniku prawdziwie dodatniego (TP), czyli że pacjent jest chory, jeżeli wynik testu jest dodatni – P (D+|T+), będące tym samym co PPV i tym samym co prawdopodobieństwo po-teście wyniku dodatniego (patrz Pozytywna wartość predykcyjna i Prawdopodobieństwo po-teście),
• wyniku prawdziwie ujemnego (TN), czyli że pacjent nie jest chory, jeżeli wynik testu jest ujemny – P (D–|T–), będące tym samym co NPV i tym samym co prawdopodobieństwo po-teście wyniku ujemnego (patrz Negatywna wartość predykcyjna i Prawdopodobieństwo po-teście),
• wyniku fałszywie dodatniego (FP), czyli że pacjent nie jest chory, pomimo że test jest dodatni – P (D–|T+),
• wyniku fałszywie ujemnego (FN), czyli że pacjent jest chory pomimo ujemnego wyniku testu – P (D+|T–).
Prawdopodobieństwom diagnostycznym dla populacji odpowiadają wskaźniki diagnostyczne obserwowane w badanej próbce tejże populacji.

Prawdopodobieństwo nozograficzne
Nosographic probability

Prawdopodobieństwa to wskaźniki prawdziwe, tj. wskaźniki dla całej populacji, określonego wyniku testu u pacjentów chorych i niechorych. Wyróżnia się cztery prawdopodobieństwa nozograficzne, charakterystyczne dla danego testu służącego do rozpoznawania choroby:
• wyniku prawdziwie dodatniego (TP), gdy u chorych stwierdza się dodatni wynik testu P (T+|D+) (równoznaczne z czułością testu),
• wyniku prawdziwie ujemnego (TN) – u pacjentów bez choroby wynik testu będzie ujemny – P (T–|D–) (równoznaczne ze swoistością testu),
• wyniku fałszywie dodatniego (FP) – u pacjentów bez choroby wynik testu będzie dodatni – P (T+|D–),
• wyniku fałszywie ujemnego (FN) – u chorych wynik testu wypadnie ujemnie
– P (T–|D+).
Prawdopodobieństwom nozograficznym dla populacji odpowiadają wskaźniki nozograficzne obserwowane w badanej próbce tejże populacji.

Prawdopodobieństwo po-teście
Post-test probability

Proporcja pacjentów ze schorzeniem wśród wszystkich pacjentów z określoną wartością wyniku testu. Prawdopodobieństwo po-teście można obliczyć, dysponując prawdopodobieństwem przed-testem i współczynnikiem prawdopodobieństw.
Bezpośrednio prawdopodobieństwo po-teście można obliczyć, jeżeli znana jest wartość szansy po-teście, gdyż prawdopodobieństwo = szansa/(1 + szansa).
W całości przejście od prawdopodobieństwa przed-testem do prawdopodobieństwa po-teście obejmuje trzy kroki:
1. obliczenie szansy przed-testem z prawdopodobieństwa przed-testem,
2. obliczenie szansy po-teście (szansa przed-testem x LR),
3. obliczenie prawdopodobieństwa po-teście z szansy po-teście.
Znając prawdopodobieństwo przed-testem i LR dla szeregu przedziałów wartości testu diagnostycznego, można obliczyć prawdopodobieństwa po-teście dla tych przedziałów.
Dla indywidualnego pacjenta, prawdopodobieństwo wystąpienia danego stanu chorobowego na podstawie informacji znanych po wykonaniu kolejnego testu diagnostycznego.

Prawdopodobieństwo przed-testem
Pre-test probability

Proporcja liczby osób z określonym schorzeniem w populacji zagrożonej do liczby wszystkich osób w tej populacji:
• w określonym momencie (chorobowość punktowa) lub
• w okresie czasu (chorobowość w okresie).
Prawdopodobieństwo przed-testem:
• niskie – zalecana diagnostyka: SnOut + SpIn,
• wysokie – zalecana diagnostyka: SpIn + SnOut.
Dla indywidualnego pacjenta prawdopodobieństwo istnienia stanu chorobowego na podstawie częstości jego występowania w określonej populacji, przed wykonaniem testu diagnostycznego lub na podstawie informacji znanych przed wykonaniem kolejnego testu.

Synonimy: chorobowość, częstość występowania

Prawdopodobieństwo statystyczne (częstościowe)
Frequential probability

Częstość (częstotliwość) występowania określonego zjawiska w populacji.

Synonimy: prawdopodobieństwo frekwencyjne

Prawdopodobieństwo subiektywne
Subjective probability

Stopień pewności co do wystąpienia określonego zjawiska (np. choroby) u pojedynczej osoby. Wynika z prawdopodobieństwa diagnostycznego i podlega korekcie w związku z dodatkowymi informacjami, jakimi dysponuje lekarz, takimi jak znajomość częstości występowania zjawiska w populacji jego pacjentów, częstość różnych obrazów klinicznych i wnioski wynikające ze znajomości etiologii i patofizjologii.

Prawdopodobieństwo warunkowe
Conditional probability

Prawdopodobieństwo zajścia zdarzenia A, gdy zaszło zdarzenie B. Zapisujemy w postaci P (A|B) co oznacza prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzenia A pod warunkiem zajścia zdarzenia B.

Prawdziwie dodatni, TP
True positive

Dodatni wynik testu u pacjenta rzeczywiście cierpiącego na daną chorobę.

Synonimy: prawdziwie pozytywny

Prawdziwie ujemny, TN
True negative

Ujemny wynik testu u pacjenta, który nie choruje na daną chorobę.

Synonimy: prawdziwie negatywny

Precyzja pomiaru
Precision

Stopień powtarzalności wyników pomiaru, miara rozbieżności wyników. Zależy od wielkości zmienności losowej.

Synonimy: powtarzalność

Proporcja
Proportion

Współczynnik, w którym mianownik zawiera także licznik. Szczególny rodzaj stosunku liczbowego, w którym mianownik stanowi całkowita liczba przypadków, a licznik jest pewną ich częścią.

Przedział ufności, CI
Confidence interval

Liczbowe określenie stopnia niepewności pomiaru (braku precyzji). Zwykle wyrażany jako przedział 95%, ale możliwe jest założenie innej wielkości. Obliczając w badaniu wartość średnią, trzeba pamiętać, że badanie wykonywane jest na próbce, a nie na całej populacji. Obliczona wartość jest średnią dla próbki, a nie dla populacji, my zaś chcemy wiedzieć, jaka jest wartość prawdziwa, tj. dla populacji. 95% przedział ufności oznacza 95% pewność, iż prawdziwa wartość dla całej populacji będącej obiektem zainteresowania mieści się w tym właśnie zakresie (wyznaczonym przez przedział ufności). Typowo podawana jest wartość średniej ± 95%CI. Przedział ufności jest miarą precyzji estymacji średniej. Szeroki przedział ufności może wynikać z dużego rozrzutu wartości w populacji lub z małej liczebności próbki. Zwiększanie liczebności próbki zawęża przedział ufności. CI dla średniej obliczany jest na podstawie średniej i błędu standardowego. 95% CI stosowany jest nie tylko dla średniej, ale także dla wielu innych wartości, np. RR, RRR, ARR i NNT.
Istota informacji dostarczanej przez CI jest taka, jak uzyskiwana poprzez wartość p, ale CI niesie więcej informacji, gdyż dodatkowo wskazuje prawdopodobną wielkość i zakres możliwych wartości. Łatwo też może być prezentowany w formie graficznej, co ułatwia jego rozumienie.
Wyliczenie przedziału ufności oznacza tzw. przedziałową estymację parametru (interval estimation of a parameter). Patrz: Parametr.

Przegląd systematyczny
Systematic review

Podsumowanie wyników prób klinicznych dotyczących określonego problemu klinicznego, dokonane na podstawie lektury naukowych publikacji medycznych dobranych zgodnie z jawnie przyjętą metodykę zapewniającą:
• wyszukanie wszystkich (nie wybiórczo zestawionych) stosownych publikacji,
• krytyczny przegląd poszczególnych badań,
• stosowanie właściwych metod statystycznych dla podsumowania wiarygodnych badań.
Synteza dokonywana zgodnie z przyjętym przed rozpoczęciem przeglądu protokołem, zawierającym m.in. kryteria włączenia i wykluczenia badań do i z przeglądu.

Przypadkowość
Chance

Losowe różnice pomiędzy wynikami pomiarów tego samego parametru. Zmienność wielkości efektu stwierdzana w badanej próbce populacji, gdy wartość efektu jest stała. Metody statystyczne używane są do określenia prawdopodobieństwa, iż stwierdzane różnice efektów są wyłącznie przypadkowe.

Synonimy: zmienność losowa

Próba kliniczna
Clinical trial

Badanie eksperymentalne opierające się na niektórych założeniach prospektywnego badania kohortowego, to jest:
• obejmujące co najmniej dwie grupy pacjentów (grupę poddaną interwencji eksperymentalnej i grupę poddaną interwencji kontrolnej),
• stosujące prospektywną obserwację w celu porównawczego określenia częstości wystąpienia skutków (patrz: Punkt końcowy) w badanych grupach.
W przeciwieństwie do badania kohortowego, w którym ekspozycja na czynnik jest niezależna od badacza, w próbie klinicznej badacz świadomie eksponuje pacjentów na badaną i kontrolną interwencję. Interwencją tą może być leczenie lub określone warunki, w tym np.:
• farmakoterapia,
• operacja chirurgiczna,
• edukacja,
• terapia behawioralna.
Czasem stosuje się więcej niż jedną grupę eksperymentalną. W przypadku badania efektów terapii grupa kontrolna otrzymuje leczenie typowe lub placebo.
Próba kliniczna ma na celu wykluczenie lub potwierdzenie hipotezy badawczej (patrz: Logika hipotetyczno-dedukcyjna).

Synonimy: badanie kliniczne

Próba populacyjna
Community trial

Cała społeczność otrzymuje leczenie lub stosuje się wobec niej postępowanie zapobiegawcze w celu określenia, czy rzeczywiście się ono sprawdza.

Synonimy: badanie interwencyjne społeczności lokalnej

Próba porównawcza grup równoległych
Parallel group comparative trial

Próba kliniczna, w której każda grupa poddana jest jednej interwencji – eksperymentalnej lub kontrolnej. Przeciwieństwo próby skrzyżowanej.

Synonimy: badanie w układzie równoległym, porównawcze badanie w układzie równoległym

Próba skrzyżowana
Crossover study design

Próba kliniczna, w której dwie lub więcej interwencji jest stosowane jedna po drugiej w tej samej grupie pacjentów. Próbka badana dzielona jest na dwie grupy. Jedna jako pierwszą otrzymuje interwencję eksperymentalną, a druga – interwencję kontrolną. Następnie, po okresie „wypłukania”, w którym efekt interwencji zanika, odwraca się rodzaj stosowanej interwencji w obu grupach. Grupa poprzednio poddana interwencji eksperymentalnej otrzymuje interwencję kontrolną. Kolejność interwencji u konkretnej osoby jest losowa. Schemat badania możliwy do zastosowania wyłącznie, gdy efekty interwencji są krótkotrwałe, a schorzenie przewlekłe. Próba skrzyżowana powszechnie uważana jest za mniej wiarygodną niż próba porównawcza grup równoległych, której jest ona przeciwieństwem.

Synonimy: próba krzyżowa, badanie skrzyżowane, badanie w układzie naprzemiennym

Próbka
Sample

Część populacji pacjentów spełniających kryteria włączenia do badania, która zostaje zakwalifikowana do badania klinicznego. Próbka powinna być:
• reprezentatywna dla populacji, w odniesieniu do której będą wyciągane wnioski z badania próbki (jej dobór powinien zapewniać możliwość generalizacji wyników badania),
• dostatecznie duża (liczna), aby dawała szansę na uzyskanie poziomu statystycznej znamienności wyników.
Wielkość próbki to liczba jednostek (patrz: Jednostka próbki) składających się na badaną próbkę.

Próg jatrotropii
Iatrotropic threshold

Stopień skłonności do szukania pomocy u lekarza. Wysoki próg oznacza niechęć do korzystania z porady lekarskiej, niski – dużą łatwość.

Punkt końcowy
End point

Patrz: Efekt.

Pytanie badawcze
Research question

Określenie pojedynczego mierzonego efektu oraz wszystkich warunków i istotnych zmiennych. W odniesieniu do badań eksperymentalnych pytanie badawcze to sprecyzowanie celu badania poprzez określenie charakterystyki populacji, do której wnioski z badania będą się odnosić, interwencji, której badani zostaną poddani, komparatora, czyli grupy porównawczej (kontrolnej) oraz efektów (punktów końcowych) zasadniczego i drugorzędnych.

Randomizacja
Randomization

Metoda doboru losowego, proces analogiczny do rzucania monety, który zapewnia:
• każdemu członkowi populacji jednakową szansę znalezienia się w badanej próbce lub
• losowy dobór (przydzielenie) pacjentów do grupy eksperymentalnej (np. grupy leczonej nowym lekiem) i grupy kontrolnej (np. grupy leczonej konwencjonalnie bądź grupy placebo), przy czym każdy pacjent ma taką samą szansę (taką jak każdy inny) na znalezienie się w którejś z tych grup. Randomizacja w próbie klinicznej oznacza, że dobór grup zależy od przypadku, a nie od życzeń pacjentów, woli personelu prowadzącego badanie, charakterystyki pacjentów czy innych, tendencyjnych czynników. Celem jest uzyskanie grup możliwie najbardziej podobnych pod względem czynników mających lub mogących mieć wpływ na efekty interwencji. Metoda doboru losowego stwarza przede wszystkim największe szanse zbliżonego rozkładu w obu grupach nieznanych czynników rokowniczych.

Synonimy: dobór losowy

Randomizowana próba kliniczna, RCT
Randomized clinical trial

Próba kliniczna z randomizowanym doborem pacjentów do grupy eksperymentalnej i grupy kontrolnej. Najpierw określane jest, na podstawie kryteriów włączenia i kryteriów wykluczenia, czy osoba kwalifikuje się do badanej próbki. Następnie ustalana jest zgoda kandydata na badania. Kolejnym etapem jest losowy przydział do grupy eksperymentalnej lub kontrolnej, czyli randomizacja. RCT stanowi obecnie podstawowy sposób oceny skuteczności różnych rodzajów interwencji, takich jak np. farmakoterapia, leczenie dietetyczne, wpływ wysiłku fizycznego czy skuteczność poradnictwa.

Synonimy: próba kliniczna z randomizacją, próba kliniczna z losowym doborem

Rangowanie
Ranking

Przypisanie konkretnych liczb ocenom przyjętym w konstrukcji skali w taki sposób, iż oceny zostają ułożone w kolejności.

Synonimy: uszeregowanie

Redukcja ryzyka bezwzględna, ARR
Absolute risk reduction

Bezwzględna różnica pomiędzy częstością zdarzeń w grupie eksperymentalnej i kontrolnej. Różnica między ryzykiem w grupie kontrolnej i w eksperymentalnej. ARR=│EER-CER│. Bywa używana bez względu na charakter rejestrowanych zdarzeń, jednak niektórzy wprowadzają rozróżnienie. Wtedy ARR stosowane jest, gdy interwencja redukuje częstość niekorzystnych efektów. Jeżeli interwencja prowadzi do zwiększenia ryzyka, mówimy o bezwzględnym zwiększeniu ryzyka (ARI), a gdy rejestrowane zdarzenie jest korzystne – o bezwzględnym zwiększeniu korzyści (ABI). Określa wartość usuniętego ryzyka w wartościach bezwzględnych, a nie jako ułamek lub procent wyjściowego ryzyka.

Synonimy: bezwzględne zmniejszenie ryzyka, różnica ryzyk (risk difference), zysk zdrowotny

Redukcja ryzyka względna, RRR
Relative risk reduction

Względna redukcja ryzyka, czyli iloraz bezwzględnej redukcji ryzyka oraz ryzyka w grupie kontrolnej, czyli proporcja ryzyka wyjściowego usuniętego przez interwencję. RRR = ARR/CER.
Oznacza, o jaką część wyjściowe ryzyko (równe ryzyku w grupie kontrolnej) zostało zmniejszone w wyniku interwencji. Przyjmując wyjściowe ryzyko za 1, a ryzyko, które pozostaje po interwencji za EER/CER, obliczenie RRR może przybrać formę RRR=1-RR. W wyniku interwencji część ryzyka zostaje usunięta (RRR), a część pozostaje (RR). Wartości te wyrażane bywają także w procentach.
RRR bywa używane niezależnie od charakteru rejestrowanych zdarzeń, niektórzy jednak wprowadzają rozróżnienie, stosując RRR jedynie w sytuacjach, gdy rejestrowane zdarzenia są niepożądane, a interwencja prowadzi do ich redukcji. Jeżeli interwencja prowadzi do zwiększenia liczby zdarzeń niepożądanych, używają terminu „względne zwiększenie ryzyka” (RRI), gdy natomiast interwencja zwiększa prawdopodobieństwo korzystnego efektu, stosują termin „względne zwiększenie korzyści” (RBI). W istocie RRI i RBI oznaczają to samo, co RRR.

Synonimy: względne zmniejszenie ryzyka

Rozkład Gaussa
Gauss distribution, Gaussian distribution, Laplace-Gauss distribution, second law of Laplace, normal distribution

Rozkład wyników pomiaru, gdy pomiar określonej wielkości zakłócany jest dużą liczbą niezależnych czynników, z których każdy powoduje niewielkie odchylenie wyniku. Rozkład wyników, gdy pomiar zakłócany jest przez czynniki losowe. Krzywa rozkładu Gaussa przybiera kształt szczególnej krzywej dzwonowej. Im większe odchylenie standardowe, tym bardziej jest ona płaska. Najwięcej jest przypadków o średnich wartościach. Liczba wartości mniejszych i większych od średniej są sobie równe. Na krzywej Gaussa:
• 68% wartości cechy leży w odległości ≤ 1 SD od wartości oczekiwanej,
• 95,5% wartości cechy leży w odległości ≤ 2 SD od wartości oczekiwanej,
• 99,7% wartości cechy leży w odległości ≤ 3 SD od wartości oczekiwanej.
Najczęstszymi zniekształceniami tego rozkładu jest jego skośność (w prawo lub w lewo) oraz kurtoza, czyli miara skupienia. Kurtoza krzywej Gaussa wynosi 3. Jeżeli jest większa od 3, to rozkład jest bardziej skupiony (krzywa spiczasta) niż rozkład normalny. Jeżeli kurtoza jest <3, to krzywa jest bardziej spłaszczona. Skośność lub nieprawidłowa kurtoza powodują, iż rozkład jest niegaussowski.

Synonimy: rozkład normalny

Rozpoznanie
Diagnosis

Jednostka chorobowa klasyfikowana jest na podstawie jednego z pięciu sposobów:
1. rozpoznania objawowego (rozpoznanie oparte na występowaniu pojedynczego objawu),
2. rozpoznania zespołu chorobowego (zestaw objawów, z których co najmniej część musi występować),
3. definiowania anatomicznego, przy czym kryterium definiujące może być:
– dostępne w trakcie diagnozowania,
– ukryte w trakcie diagnozowania – poza definicją teoretyczną stosuje się definicję roboczą (np. opartą na zespole chorobowym),
4. definiowania fizjologicznego lub metabolicznego, czasem na podstawie pojedynczego czynnika klinicznego lub wyniku badania dodatkowego,
5. definiowania przyczynowego, tak jak to ma miejsce w chorobach zakaźnych, genetycznych i powodowanych wpływami środowiska.

Synonimy: diagnoza

Rozumowanie kliniczne
Clinical reasoning

Na decyzje kliniczne wpływają cztery rodzaje rozumowania:
• dedukcyjne (wyprowadzanie wniosków z wiedzy o mechanizmach choroby i efektach różnych sposobów postępowania),
• empiryczne (doświadczenie osobiste oraz doświadczenie innych),
• empatyczne (zrozumienie pacjenta i jego problemów),
• etyczne (uwzględnianie norm i zasad moralnych).

Synonimy: uzasadnienie kliniczne

Ryzyko bezwzględne
Absolute risk

Ryzyko (prawdopodobieństwo, częstość) wystąpienia choroby lub ryzyko (prawdopodobieństwo, częstość) wystąpienia zdarzenia w grupie ekspozycji np. interwencji eksperymentalnej (EER) i w grupie interwencji kontrolnej (CER). Patrz Zdarzenia w grupie eksperymentalnej i Zdarzenia w grupie kontrolnej. Przy podejmowaniu decyzji klinicznej użyteczne jest porównanie ryzyk bezwzględnych. Dwa podstawowe sposoby porównania ryzyk to obliczenie różnicy ryzyk (patrz: Redukcja ryzyka bezwzględna) i ryzyka względnego (ilorazu) (patrz: Ryzyko względne).

Ryzyko przypisane populacji, PAR
Population attributable risk PAR

Część przypadków schorzeń występujących w populacji ogólnej (narażonych i nienarażonych) spowodowana ekspozycją na czynnik szkodliwy. Ta część przypadków chorobowych w populacji, której można uniknąć po wyeliminowaniu narażenia.

Ryzyko przypisane, AR
Attributable risk AR

Część ryzyka w grupie narażonej, wynikająca z ekspozycji. Dodatkowe ryzyko wystąpienia schorzenia występujące w grupie narażonej w stosunku do grupy nienarażonej. Miara wzrostu ryzyka związana z ekspozycją na określony czynnik jest różnicą pomiędzy ryzykiem w grupie poddanej ekspozycji i grupie kontrolnej. Różnica ryzyk, którą można przypisać ekspozycji na czynnik szkodliwy. Pojęcie najczęściej stosowane w epidemiologicznych badaniach kohortowych. Odpowiada pojęciu bezwzględnego wzrostu ryzyka (ARI) w próbie klinicznej. W odniesieniu do korzystnego efektu interwencji można mówić o ujemnym ryzyku przypisanym (AAR). Ryzyko dodatkowe = zachorowania wśród narażonych – zachorowania wśród nienarażonych.

Synonimy: ryzyko dodatkowe

Ryzyko względne, RR
Relative risk

Ryzyko względne określonego zdarzenia (wystąpienia efektu, czyli punktu końcowego) to częstość zdarzeń w grupie eksperymentalnej podzielona przez częstość zdarzeń w grupie kontrolnej. RR=EER/CER. Iloraz prawdopodobieństwa wystąpienia efektu w grupie poddanej interwencji i prawdopodobieństwa wystąpienia efektu w grupie kontrolnej zgodnie z oznaczeniami tabeli 2x2 to a(c+d)/c(a+d).
RR obrazuje, jaka część ryzyka wyjściowego (równego ryzyku w grupie kontrolnej) pozostaje po interwencji. Analogicznie rozumiane jest RR w przypadku nieeksperymentalnej ekspozycji na czynnik jako iloraz prawdopodobieństw wystąpienia efektów.
Czasami rozróżniane jest pojęcie ryzyka względnego RR i korzyści względnej (RB). O RR mówi się w przypadku, gdy notowane zdarzenia mają charakter niekorzystny, a o RB, gdy są one korzystne dla pacjenta.
Ryzyko względne czasem wyrażane jest w procentach.

Synonimy: współczynnik ryzyk, iloraz ryzyk (risk ratio)

Schemat blokowy
Flow chart

Diagram przedstawiający kolejne etapy realizacji procesu oraz wzajemne powiązania pomiędzy tymi etapami. Jedno z podstawowych narzędzi do analizy i projektowania procesów.

Seria przypadków
Case series

Badanie opisowe – doniesienie opisujące serię pacjentów, u których stwierdza się skutek będący przedmiotem zainteresowania. Nie ma grupy kontrolnej.
Badanie mogące sformułować hipotezę, ale niemające na celu weryfikowania hipotezy badawczej. Informacje adresowane do badaczy szczególnie zainteresowanych tematyką, nie do lekarzy praktyków, dla których czytanie opisu serii przypadków jest stratą czasu.

Skala binarna
Binary scale

Uporządkowanie przypisujące wyłącznie dwie wartości – występowania lub niewystępowania określonego atrybutu. Skala z wartością „tak” i „nie”, dzieląca np. pacjentów na chorych i bez choroby, występowanie i brak objawu. Konwencjonalne kodowanie w skali binarnej to „1” dla wartości „tak” i „0” dla wartości „nie”. Odpowiada skali dychotomicznej.

Synonimy: skala zero-jedynkowa

Skala dychotomiczna
Dichotomous scale

Rodzaj skali nominalnej sprowadzonej do najprostszej formy, tj. z podziałem jednostek na dwie klasy. Cechy takie jak w skali binarnej. Pojęcie równoznaczne ze skalą binarną.

Synonimy: rozkład dwuwartościowy (binomial distribution)

Skala ilorazowa
Ratio scale

Skala interwałowa z bezwzględnym punktem zerowym jako początkiem skali. Relacje między klasami – „większe ile razy?”. Wartości w skali bezwzględnej, gdyż zero w skali bezwzględnej. Tylko w tej skali jest możliwe liczbowe porównanie, określenie liczbowych stosunków wielkości.

Synonimy: skala stosunkowa

Skala interwałowa
Interval scale

Zwana też skalą równych interwałów. Liczby skali reprezentują różnice między wartościami. Obiekty klasyfikuje się na tej skali w poszczególnych przedziałach. Przedziały są jednakowej wielkości i ułożone kolejno od arbitralnie przyjętego zera. Relacje pomiędzy klasami – „większe o ile?”. Skala pozwala stwierdzić tylko, o ile jest coś większe lub mniejsze, gdyż zero ustalone jest dowolnie.

Synonimy: skala przedziałowa, skala metryczna

Skala nominalna
Nominal scale

Podział jednostek na wiele klas, które stanowią wzajemnie wykluczające się kategorie. Relacja między kategoriami – „równe, różne”. Skala służąca do klasyfikowania wyników obserwacji typu jakościowego (cech niemierzalnych). Poszczególne klasy posiadają tylko oznaczenia: mogą być to liczby użyte jako nazwy, bez znaczenia arytmetycznego. Najprostszą skalą nominalną jest skala dychotomiczna, gdy jednostki dzielone są tylko na dwie klasy.

Synonimy: skala wielodzielcza

Skala porządkowa
Ordinal scale

Przypisanie jednostkom liczb zgodnie ze stopniem nasilenia ocenianej cechy. Relacja między klasami – „większe i mniejsze”. Oznaczają więcej lub mniej, ale nie o ile więcej lub o ile mniej. Klasom przypisuje się nazwy lub liczby i porządkuje zgodnie z natężeniem posiadania określonej cechy. Liczby wskazują na względną pozycję, ale nie na wielkość różnicy.

Synonimy: skala rangowa, skala szeregowa, skala porządkująca

Skala rankingowa
Ranking scale

Skala do uszeregowania jednostek w zbiorze wg wartości malejących lub rosnących. Jest to pomiar w skali porządkowej. Typy skal rankingowych:
• porównania parami,
• wymuszone szeregowanie,
• porównawcze

Synonimy: ranking

Skala szacunkowa
Rating scale, partial credit scale

Jest to narzędzie umożliwiające respondentom podanie stopni ich opinii. Służą do wybierania po jednej wartości z podanych na skali kategorii – tej, która najlepiej oddaje ocenianą cechę. Największa wartość przypisana jest pierwszej lub ostatniej kategorii na skali. Kategorie o rosnącym lub malejącym natężeniu cechy są określane słownie np. „bardzo dobrze”, „dobrze”, „niezbyt dobrze”, „źle” (skale kategorialne) lub liczbowo np. od jednego do dziesięciu (skale numeryczne) bądź w postaci wykresu (skale graficzne). Określane słownie często są tylko końce skali. Wybrane na skali wartości dla poszczególnych cech są następnie zliczane i dają ogólną punktację oceny. Skale szacunkowe należą do skal porządkowych.
Skale szacunkowe obejmują między innymi:
• skale Stapela,
• skale różnic językowych,
• skale Thurstona,
• skale Likerta,
• skale Guttmana,
• skale skumulowanych ocen,
• szacowanie graficzne.

Synonimy: skala ocen, skala oceniająca

Skale kategoryzujące
Categorical scales

Kategoryzacja – przydział do określonej kategorii na skali binarnej, skali nominalnej lub skali porządkowej. Przeciwieństwo pomiaru dokonywanego w skali interwałowej lub ilorazowej.

Skale pomiarowe
Scales

Przypisanie jednostek do liczb może być dokonywane w czterech podstawowych skalach pomiarowych:
• nominalnej – czynność: kategoryzacja,
• porządkowej – czynność: szeregowanie, ranking, kolejkowanie,
• interwałowej – czynność: pomiar, klasyfikacja,
• ilorazowej – pomiar.

Skutki niepożądane
Unwanted effects

Efekty negatywne powodowane przez terapię.

Synonimy: skutki niechciane

Sofizmat Berksona
Berkson fallacies, Berkson’s bias, referral bias, Berkson’s error model

Różna skłonność do hospitalizowania przypadków klinicznych i kontrolnych. Występuje, jeżeli osoby chore (eksponowane) mają większą szansę hospitalizacji.
Proporcja narażonych w grupie chorych może być przez to zawyżona, co zniekształca wpływ narażenia na chorobę.

Synonimy: wypaczenie Berksona, błąd Berksona

Sofizmat jednostki próbki
Wrong sampling unit

Występuje, gdy jednostki próbki nie są wzajemnie niezależne. Nie można przyjąć, iż stan poszczególnych narządów tego samego pacjenta jest niezależny, gdyż w istocie wpływa na nie stan zdrowotny pacjenta.

Synonimy: wadliwe jednostki próbki

Standaryzowany współczynnik umieralności
Standardized mortality rate

Współczynnik umieralności skorygowany do czynnika zakłócającego, jakim jest wiek.

Statystyka deskryptywna
Descriptive statistics

Statystyka opisowa to wstępne opracowanie wyników pomiarów próbki, bez stosowania rachunku prawdopodobieństwa.

Synonimy: statystyka opisowa

Stosunek hazardów, HR
Hazard ratio

Stosunek wskaźników hazardu – iloraz prawdopodobieństw wystąpienia zdarzeń w obu grupach, w określonym czasie. Odpowiada pojęciu ryzyka względnego, czyli części ryzyka pozostałej po interwencji. Określenie używane przy wykorzystywaniu tabel lub krzywych przeżycia.

Synonimy: hazard względny

Stosunek prawdopodobieństw dodatniego testu, LR+
Likelihood ratio positive, LR positive, LR+

Szansa dodatniego wyniku testu u pacjenta z chorobą w stosunku do pacjenta bez choroby. Prawdopodobieństwo dodatniego testu u chorych podzielone przez prawdopodobieństwo takiego wyniku u badanych bez choroby.
LR+ = [TP/(TP+FN)]/[FP/(FP+TN)], czyli LR+ = P(T+|D+)/P(T+|D–)
Określane dla danego testu z czułości i swoistości: LR+ = Sn/(1–Sp).

Stosunek prawdopodobieństw ujemnego testu, LR–
Likelihood ratio negative, LR negative, LR–

Szansa, iż ujemny wynik testu zostanie stwierdzony u pacjenta bez choroby względem pacjenta z chorobą. Prawdopodobieństwo ujemnego testu u pacjenta chorego podzielone przez prawdopodobieństwo takiego wyniku u zdrowego.
LR- = [FN/(TP+FN)]/[TN/(FP+TN)], czyli LR- = P(T–|D+)/P(T–|D–)
Określane dla danego testu z czułości i swoistości: LR- = (1–Sn)/Sp.

Stosunek prawdopodobieństw, LR
Likelihood ratio LR

Stosunek prawdopodobieństwa wystąpienia określonego (dodatniego lub ujemnego albo danego, jeżeli wynik może być jednym z wielu) wyniku testu u pacjentów z chorobą do prawdopodobieństwa wystąpienia tego samego wyniku u pacjentów bez choroby. Stanowi wskaźnik określający na ile szansa wystąpienia choroby u pacjenta z wynikiem testu różni się od szansy występowania choroby przed-testem. Parametr określający test (prawdopodobieństwa dla testu), za pomocą którego można ustalić prawdopodobieństwa choroby – szczególnie zamienić prawdopodobieństwo choroby w całej populacji badanej (chorobowość) na prawdopodobieństwo po uzyskania określonej wartości testu zgodnie ze wzorem:
szansa choroby przed-testem x LR = szansa choroby po-teście.
Pozwala określić, o ile zmienia się szansa występowania choroby w stosunku do wyjściowej szansy przy różnych przedziałach wartości testu diagnostycznego, dla których określono LR. Stosunek prawdopodobieństw jest stały, niezależny od zmieniających się prawdopodobieństw przed-testem dla poszczególnych grup pacjentów.

Synonimy: wskaźnik wiarygodności, wskaźnik prawdopodobieństw

Swoistość, Sp
Specificity

Prawdopodobieństwo uzyskania ujemnego wyniku testu diagnostycznego wśród pacjentów niechorujących na diagnozowaną chorobę. Określana też jako proporcja zdrowych pacjentów z ujemnym wynikiem testu do wszystkich zdrowych poddanych testowi lub odsetek zdrowych, u których test wypada ujemnie. Dotyczy testów będących pomiarem w skali binarnej.
Swoistość = #* wyników prawdziwie ujemnych podzielona przez sumę # wyników prawdziwie ujemnych i # wyników fałszywie dodatnich.
Swoistość = TN/(TN+FP).
Swoistość = wskaźnik nozograficzny TN (wyników prawdziwie ujemnych), czyli Sp = P (T–|D–).
Miara zdolności testu do potwierdzenia braku choroby – test o wysokiej swoistości oznacza małą liczbę wyników fałszywie dodatnich (test niewielu zdrowych uzna za chorych), ale może dawać dużą liczbę wyników fałszywie ujemnych (nie jest pochopny, ale może przeoczyć chorych). Wysoce swoisty test oznacza, że prawie każdy, kto jest zdrowy, będzie miał ujemny wynik testu, ale nie oznacza, iż każdy, kto ma ujemny wynik testu jest zdrowy.

Synonimy: specyficzność

Szansa
Odds

Stosunek możliwości zajścia określonych zdarzeń.
Wielkość wyrażana w przedziale od 0 do ∞, gdzie 1 oznacza równe szanse (jednakowe prawdopodobieństwo), <1 – mniejsze szanse a >1 – większe szanse. Szanse, podobnie jak prawdopodobieństwa, mogą mieć charakter nozograficzny (obliczane w tabeli 2x2 pionowo a/c i b/d) bądź diagnostyczny (obliczane poziomo a/b i c/d)
Szansa:
• bycia eksponowanym – liczba pacjentów, którzy byli eksponowani (na czynnik, poddani interwencji) do liczby pacjentów nieeksponowanych. W tabeli 2x2 szansa bycia eksponowanym wśród przypadków klinicznych (lub osób, u których wystąpiło badane zdarzenie) to a/c, a szansa bycia eksponowanym wśród pacjentów kontrolnych (lub osób, u których nie wystąpiło zdarzenie) to b/d. Jest to standardowy sposób określania szans w badaniach kliniczno-kontrolnych;
• wystąpienia zdarzenia – liczba pacjentów, u których wystąpiło zdarzenie (badanej patologii) do liczby pacjentów, u których zdarzenie nie wystąpiło. Tę szansę można określić zarówno wśród eksponowanych, jak i nieeksponowanych.
Szansa = prawdopodobieństwo/(1 – prawdopodobieństwo).

Szansa po-teście
Post-test odds

Szansa bycia chorym do bycia zdrowym przy określonym poziomie wyniku testu diagnostycznego.
Szansa po-teście = szansa przed-testem x LR.

Szansa przed-testem
Pre-test odds

Stosunek liczby osób z określonym schorzeniem do liczby osób bez tej choroby w populacji przed poddaniem jej badaniu.
Szansę można obliczyć na podstawie odpowiedniego prawdopodobieństwa, gdyż: szansa = prawdopodobieństwo/(1 – prawdopodobieństwo).

Tendencja centralna
Central tendency

Wartość charakteryzująca środek rozkładu liczb opisywany przez średnią, medianę i modę.

Test chi-kwadrat
Chi-squared test

Statystyczny test służący do porównywania i określenia czy występuje znamienna różnica pomiędzy dwoma wskaźnikami, tj. miarami w skali binarnej.

Synonimy: test χ2 (χ2 test), test s

Test diagnostyczny
Diagnostic test

Badanie wykonywane w celu potwierdzenia lub wykluczenia możliwego rozpoznania. Badanie to może być elementem badania podmiotowego lub przedmiotowego wykonywanego przez lekarza (np. test opaskowy w niewydolności żył kończyn dolnych) lub badaniem dodatkowym zlecanym przez lekarza.

Test istotności
Significance test

Statystyczne określenie, czy różnica pomiędzy grupami jest statystycznie znamienna, czy też nieznamienna. Wymaga użycia odpowiedniego testu dla oszacowania znamienności (istotności statystycznej). Dobór testu zależy od rodzaju mierzonych danych, liczby porównywanych grup (próbek populacji) oraz od tego, czy porównywane grupy są niezależne, czy powiązane (sparowane).

 

  Rodzaj danych - skala
  Interwałowa z rozkładem Gaussa Porządkowa lub interwałowa
z rozkładem nienormalnym
Binarna
Dla dwóch próbek niezależnych Test t-Studenta dla próbek
niepowiązanych
Test U
Manna-Whitneya
Test Fishera
Dla dwóch
próbek zależnych
Test t-Studenta
dla próbek
powiązanych
Test Wilcoxona Test McNemara
Dla trzech lub więcej próbek niezależnych ANOVA jednostronna Test Kruskal-Wallisa Test chi-kwadrat
Dla trzech lub więcej próbek zależnych ANOVA
powtarzane pomiary
Test Friedmana Test Q Cochrana

 Synonimy: testy znamienności statystycznej

Test logarytmiczny rang
Log-rank test

Statystyczny sumacyjny test chi-kwadrat dla stratyfikowanych danych. Używany w metaanalizach do analizy danych stratyfikowanych (pogrupowanych) wg badań składających się na metaanalizę.

Synonimy: test Mantela-Haenszela (Mantel-Haenszel test)

Test potwierdzający, SpIn
SpIn, SpPin, SP-in

Badanie o wysokiej swoistości ułatwiające potwierdzenie występowania choroby. Gdy swoistość objawu lub testu diagnostycznego jest wysoka, a liczba wyników fałszywie dodatnich niska, to uzyskanie wyniku dodatniego z dużym prawdopodobieństwem świadczy o istnieniu choroby. Takie badanie jest testem pierwszego rzutu w schorzeniach częstych (wysokie prawdopodobieństwo przed-testem).
Wierzymy wynikom dodatnim testu o wysokiej swoistości.

Synonimy: dodatni test potwierdzający chorobę

Test sumy rang Wilcoxona
Wilcoxon test

Do analizy danych sparowanych, np. w próbie skrzyżowanej, stosujemy statystyczny test znaków (the sign test) lub test Wilcoxona, czyli test sumy rang dla jednej próbki (the one-sample rank sum test). Test znaków wybierany jest, gdy dane mają rozkład normalny, a test Wilcoxona, gdy rozkład nie jest normalny.

Test sumy rang, test Manna-Whitneya, test U
Two sample rank sum test, Mann-Whitney test, U-test

Statystyczny test sumy rang dla dwóch próbek jest używany dla porównywania dwóch niepowiązanych rozkładów pomiarów na skali porządkowej.

Synonimy: test U, test Manna i Whitneya

Test t-Studenta
T-test Student’s test

Statystyczny test t dwóch próbek (test t-Studenta) (the two-sample t-test) jest stosowany w celu porównania dwóch rozkładów pomiarów na skali interwałowej przy założeniu, że oba te rozkłady są w przybliżeniu rozkładami Gaussa i że mają podobne odchylenia standardowe.

Test wykluczający, SnOut
SnOut, SnNout, SN-out

Badanie o wysokiej czułości ułatwiające decyzję o wykluczeniu choroby. Gdy czułość objawu lub badania jest wysoka, a liczba wyników fałszywie ujemnych niska, to uzyskany wynik ujemny z dużym prawdopodobieństwem jest wynikiem prawdziwie ujemnym, czyli wykluczającym obecność choroby. Jest to preferowany test pierwszego rzutu w przypadkach małego prawdopodobieństwa przed-testem. Jego wynik ujemny wyklucza schorzenie. U pacjenta z wynikiem dodatnim korzystne będzie wykonanie, jako kolejnego badania, testu wysoce swoistego, którego dodatni wynik potwierdzi schorzenie.
Wierzymy wynikom ujemnym testów o wysokiej czułości.

Synonimy: ujemny test wykluczający chorobę

Testowanie hipotezy zerowej
Null hypothesis testing

Podejmowanie decyzji dotyczacej braku różnic np. w zakresie skuteczności pomiędzy grupą leczoną a grupą kontrolną na podstawie wyników badania klinicznego.

  Rzeczywistość
H0 prawdziwa,
tj. brak różnicy między grupami
H0 fałszywa,
tj. istnieje różnica między grupami
Decyzja Przyjęcie
H0
Decyzja poprawna Błąd pesymisty β
Odrzucenie
H0
Błąd optymisty α Decyzja poprawna (1 – β = moc)
Testy normalności rozkładu
Tests for normality

Testy statystyczne do oceny, czy rozkład danych jest rozkładem normalnym. Normalność rozkładu jest konieczna do zastosowania parametrycznych testów do istotności różnic. Bardziej znane testy normalności to:
• Shapiro-Wilka (dla próbek powyżej 2 tys. jednostek),
• Kołmogorowa-Smirnowa,
• Anderson-Darling.

Trafność

Patrz: Dokładność.


Trafność wewnętrzna
Internal validity

Stopień, w jakim wyniki badania odnoszą się do populacji pacjentów badanych.

Synonimy: ważność wewnętrzna

Trafność zewnętrzna
External validity

Stopień, w jakim wyniki badania są trafne w odniesieniu do populacji innych niż poddana badaniu (patrz: Generalizacja).

Synonimy: ważność zewnętrzna

Ujemny test
Negative test

Wynik badania przemawiający przeciwko rozpoznaniu. Ujemne wyniki testu dzielą się na prawdziwie ujemne (TN) i fałszywie ujemne (FN).
Określenie nie oznacza ujemnej (minusowej) wartości pomiaru ani ujemnej wartości dla pacjenta. Patrz: Dodatni test.

Walidacja
Validate

Ustalanie stopnia odpowiedniości, trafności, celowości testu lub dokładności i ważności narzędzia pomiarowego.

Synonimy: ustalanie ważności

Wartość p
p value

Prawdopodobieństwo, z jakim zaobserwowana różnica pomiędzy grupami (lub nawet większa) może być dziełem przypadku w sytuacji, gdy w istocie nie ma różnicy pomiędzy grupami. Nie informuje o prawdopodobnej wielkości różnicy, jej kierunku i zakresie możliwych wartości.
Pomiar prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia takiego jak odrzucenie hipotezy zerowej jedynie z przyczyn losowych, czyli w sytuacji, gdy hipoteza zerowa jest prawdziwa. Zwyczajowo wartość p <0,05 uznawana jest za znamienną, co oznacza, że jest mniej niż 5% szans, iż odrzucenie hipotezy zerowej nastąpiło wyłącznie w wyniku czynników losowych. Czasem za znamienną przyjmuje się wartość
p <0,01.

Wartość predykcyjna, PV
Predictive value, PV

Wartość dodatniego lub ujemnego wyniku testu diagnostycznego dla rozpoznania choroby u pacjenta. W odróżnieniu od czułości i swoistości testu nie mówi jak dobry jest test w porównaniu do złotego standardu, ale wskazuje na ile można wierzyć wynikom badania wykonanego u pacjenta.
W przeciwieństwie do czułości i swoistości testu, wartości predykcyjne ulegają zmianom zależnie od tego, kto jest badany. Jeżeli prawdopodobieństwo choroby u pacjenta poddanego testowi jest wysokie (wysokie prawdopodobieństwo przed-testem, lub – inaczej mówiąc – wysoka chorobowość), to test diagnostyczny jest bardziej użyteczny niż w przypadku rzadkiego schorzenia. Wartości predykcyjne dla lekarza praktyka są ważniejsze niż czułość i swoistość.
Patrz: Pozytywna wartość predykcyjna i Negatywna wartość predykcyjna.

Wiarygodność pomiaru
Reliability

Powtarzalność (precyzja) pomiaru, mały rozrzut wyników powtarzanego pomiaru. Wysoka wiarygodność oznacza małą zmienność losową.

Synonimy: rzetelność, pewność

Wiedza nozologiczna
Nosographic knowledge

Wiedza dotycząca różnych przejawów chorób. Nozografia – opis chorób.

Wielkość próbki
Sample size

Cztery parametry są ze sobą powiązane:
1. zdolność wykrycia różnicy między współczynnikami,
2. wielkość próbki,
3. poziom istotności (2α, zwykle wymagany poziom to 0,05, czyli 5%),
4. moc testu (moc = 100% – ryzyko błędu II rodzaju).
Zakładając wielkość różnicy, którą chcemy wykryć, oraz poziom istotności (zwykle 0,05 czyli 5%) i moc (zwykle 20%), można obliczyć wielkość próbki. Przy planowaniu badania klinicznego wyjściowo powinna być ustalona wielkość niezbędnej próbki pacjentów. Punktem wyjścia jest założenie spodziewanej różnicy między grupami na podstawie wyników np. o wyniki badań pilotażowych. Do tego przyjmuje się zakładany poziom istotności i moc testu. W internecie dostępne są darmowe kalkulatory do obliczenia wielkości próbki w oparciu o te trzy dane wyjściowe.

Synonimy: rozmiar próbki

Wskaźnik chorobowości
Prevalence rate

Liczba osób chorujących na daną chorobę w określonym przedziale czasu podzielona przez wielkość populacji zagrożonej tą chorobą w tym samym czasie. Zwykle wyrażany w przeliczeniu na 100 tys.
W przypadku badań diagnostycznych może dotyczyć niewielkich populacji, u których stosowane są testy diagnostyczne – odpowiada wtedy prawdopodobieństwu występowania choroby przed-testem.
Chorobowość określana może być w wybranym momencie lub wybranym przedziale czasowym.

Synonimy: chorobowość, częstość występowania

Wskaźnik diagnostyczny
Diagnostic probabilities

Częstość (obserwowana) występowania lub braku choroby u pacjentów z dodatnim lub ujemnym wynikiem testu diagnostycznego. Są to wielkości, które zależą zarówno od cech testu diagnostycznego, jak i częstości występowania schorzenia w badanej populacji pacjentów (czyli prawdopodobieństwa przed-testem). Wskaźnik diagnostyczny jest ważny dla lekarza praktyka, który dysponuje wynikiem badania wykonanego u pacjenta i ma postawić rozpoznanie.
W typowym układzie tabeli 2x2, w której wyniki testu notowane są po stronie lewej, a obecność schorzenia u góry tabeli, wskaźniki diagnostyczne wyliczane są poziomo. Do tych wskaźników diagnostycznych należą wartości predykcyjne (PV) oraz prawdopodobieństwa po-teście. Wskaźnikom diagnostycznym obserwowanym w próbce populacji odpowiadają prawdopodobieństwa diagnostyczne dla całej populacji.
Patrz: Prawdopodobieństwo diagnostyczne, Wartość predykcyjna, Prawdopodobieństwo po-teście.

Synonimy: prawdopodobieństwo diagnostyczne

Wskaźnik hazardu
Hazard rate, failure rate

Prawdopodobieństwo wystąpienie niekorzystnego efektu. Określenie częstości niepowodzeń.

Synonimy: hazard

Wskaźnik nozograficzny
Nosographic probabilities

Częstość (obserwowana) występowania dodatniego lub ujemnego testu u pacjentów z chorobą lub bez choroby. Wartości zależne od cech testu diagnostycznego,
a niezależne od częstości występowania schorzenia w populacji badanej (niezależne od prawdopodobieństwa przed-testem). Wskaźniki nozograficzne służą do opisu choroby i do opisu testu diagnostycznego.
W typowym układzie tabeli 2x2 współczynniki nozograficzne wyliczane są pionowo. Obserwowanym w próbce populacji wskaźnikom nozograficznym odpowiadają prawdopodobieństwa nozograficzne odnoszące się do całej populacji.
Do tych wskaźników zalicza się czułość i swoistość testu.
Patrz: Prawdopodobieństwo nozograficzne, Czułość, Swoistość.

Synonimy: prawdopodobieństwo nozograficzne

Wskaźnik umieralności
Mortality rate

Liczba zgonów we wskazanym czasie w stosunku do liczby osób narażonych na ryzyko zgonu w tym okresie. Zwykle wyrażany w liczbie przypadków na 100 tys.

Synonimy: umieralność

Wskaźnik zapadalności
Incidence rate

Prawdopodobieństwo rozwoju choroby w określonym przedziale czasowym. Liczba nowych przypadków choroby stwierdzonych w określonym przedziale czasowym w odniesieniu do wielkości populacji narażonej na ryzyko tego schorzenia. Obliczany przez dzielenie liczby nowych przypadków przez całkowitą liczbę osób, które mogły zachorować na początku okresu badania i przez czas obserwacji. Współczynnik zwykle wyrażany w liczbie przypadków na 100 tys. lub 10 tys.

Synonimy: stopa zachorowań (attack rate)

Wskaźnik śmiertelności
Case fatality rate

Wskaźnik zgonów z powodu choroby w stosunku do liczby chorych na tę chorobę, czyli liczba zgonów z powodu danej choroby do liczby osób chorych na tę chorobę. Zwykle obliczany na 100 lub na 1000 chorych.

Synonimy: śmiertelność

Wypaczenie
Bias

Ogólne pojęcie błędu odnoszące się do zniekształcenia wyników badania powodowanego przez błędy nieprzypadkowe. Jest to systematyczne odbieganie wyników od wartości prawdziwych, czyli błąd systematyczny – w odróżnieniu od błędu losowego. Terminem tym określany jest też proces prowadzący do powstania błędu systematycznego.
Błąd systematyczny w przeciwieństwie do losowego ma stałą tendencję – zniekształca wyniki pomiarów lub klasyfikacji w określoną stronę. Nie zmienia rozrzutu pomiarów, ale przesuwa całą krzywą w jedną stronę. Jest przez to trudny do wykrycia i już na etapie projektowania plan badania powinien być tak skonstruowany, by uniknąć większości wypaczeń.
Opisano co najmniej 19 wypaczeń. Do najważniejszych należą:
• wypaczenia doboru – do błędów tych należą wypaczenia:
– rozpowszechnienia (patrz: Wypaczenie Neymana),
– jednostki próbki (patrz: Sofizmat jednostki próbki),
– przyjęć (patrz: Sofizmat Berksona),
– braku zgody (patrz: Wypaczenie braku zgody),
• wypaczenia konstatacji (informacji) powodowane błędem pomiaru lub klasyfikacji podmiotów – zaliczamy tu wypaczenia:
– diagnostyki (patrz: Wypaczenie diagnostyki),
– przypominania (patrz: Wypaczenie przypominania),
• wypaczenie wypadania (patrz: Wypaczenie wypadania).
Błędem tego typu jest też Efekt Hawthorna (patrz), a także zakłócenia (patrz: Czynnik zakłócający).

Synonimy: błąd systematyczny

Wypaczenie Neymana
Prevalence bias, incidence bias, Neyman’s bias

Występuje wtedy, gdy grupa badanych przypadków nie jest reprezentatywna dla populacji. W badaniach kliniczno-kontrolnych błąd składu grupy przypadków klinicznych spowodowany selektywnym przeżywaniem chorych: lekkie przypadki chorobowe po przebytym dawno narażeniu wyzdrowiały i nie trafiają do badania, ciężkie zmarły i też nie trafiają do grupy badanej.
Na to wypaczenie trzeba zwracać uwagę szczególnie przy schorzeniach o charakterze przemijającym lub prowadzących do wczesnego zgonu.

Synonimy: błąd rozpowszechnienia

Wypaczenie braku zgody
Non-response bias

Osoby odmawiające udziału w badaniu mogą różnić się od tych, które się na nie godzą, przez co dobór grupy badanych może nie reprezentować dobrze populacji interesującej badacza. Problem występujący we wszystkich typach badań, ale szczególnie w badaniach obserwacyjnych, a najsilniej w badaniach sondażowych.

Synonimy: błąd braku odpowiedzi

Wypaczenie diagnostyki
Diagnostic bias

Błąd wynikający z wykonywania nieproporcjonalnie większej liczby badań w grupie przypadków w porównaniu z kontrolą.

Synonimy: błąd z diagnozowania

Wypaczenie doboru
Selection bias, sampling bias, spectrum bias

Wybrana próbka populacji nie jest reprezentatywna dla tej populacji, co powoduje, że wynik estymowany dla populacji jest obarczony błędem. Spektrum pacjentów wybranych do badania nie odpowiada spektrum w populacji – w badaniach pomijani bywają pacjenci z bardziej zaawansowanymi chorobami, kobiety itp.

Synonimy: błąd doboru próbki

Wypaczenie przypominania
Recall bias

Pamięć o ekspozycji lub zdarzeniach może być różna w grupie przypadków i grupie kontrolnej. Pytania zadawane pacjentom w grupie przypadków klinicznych mogą być częstsze i bardziej drążące niż w grupie kontrolnej. Chorzy mają większą skłonność do dochodzenia czy wystąpiło u nich narażenie na ekspozycję.

Synonimy: błąd zapomnienia, wypaczenie wyników powodowane przez wybiórczość pamięci

Wypaczenie wypadania
Withdrawal bias

Pacjenci, którzy wypadli, zostali wycofani z badania lub z innych powodów przedwcześnie zakończyli udział w badaniu mogą systematycznie różnić się od tych, którzy pozostali. Efekt tego wypaczenia minimalizuje zasada analizy ITT. Zawsze jednak duży odsetek osób, które nie ukończyły badania, stawia pod znakiem zapytania wiarygodność wyników.

Synonimy: błąd z wycofania

Wywiad
Taking the history

Patrz: Badanie rutynowe.

Synonimy: zbieranie wywiadu

Wzdłużna interpretacja
Longitudinal interpretations

Błędna interpretacja danych przekrojowych polegająca na uznaniu, iż wyniki uzyskane w różnych badaniach przekrojowych dla różnych grup wiekowych odzwierciedlają zmiany dokonujące się z upływem czasu. W istocie wyniki mogą się różnić z powodu różnic między badanymi populacjami, gdyż nie pochodzą od jednej grupy, jak w badaniu kohortowym.

Względne zwiększenie korzyści, RBI
Relative benefit Increase

Patrz: Redukcja ryzyka względna, RRR.

Względne zwiększenie ryzyka, RRI
Relative risk increase

Patrz: Redukcja ryzyka względna, RRR.

Zakres międzyćwiartkowy
Interquartile range

Przedział między dolnym i górnym kwartylem.

Synonimy: zakres interkwartylowy

Zdarzenia w grupie eksperymentalnej, EER
Experimental event rate

Ryzyko bezwzględne w grupie eksperymentalnej. Częstość występowania efektu w grupie eksperymentalnej. Stosunek liczby pacjentów z grupy eksperymentalnej, u których stwierdzono wystąpienie określonego efektu (punktu końcowego) do ogólnej liczby pacjentów w grupie eksperymentalnej.
Zgodnie z przyjętymi oznaczeniami tabeli 2x2 jest ilorazem „a” przez „n1” lub – równoważnie – ilorazem „a/(a+b)”.

Synonimy: wskaźnik ryzyka u eksponowanych, eksperymentalna częstość zdarzeń, wskaźnik zdarzeń w grupie eksperymentalnej

Zdarzenia w grupie kontrolnej, CER
Control event rate

Ryzyko bezwzględne w grupie kontrolnej. Częstość występowania efektu w grupie kontrolnej. Stosunek liczby pacjentów z grupy kontrolnej, u których stwierdzono wystąpienie określonego efektu (punktu końcowego) (zapisywana w tabeli 2x2 w polu c) do ogólnej liczby pacjentów w grupie kontrolnej. Zgodnie z oznaczeniami przyjętymi dla tabeli 2x2 stanowi iloraz „c” przez „n0” lub „c/(c+d)”.

Synonimy: wskaźnik ryzyka w kontroli, kontrolna częstość zdarzeń, wskaźnik zdarzeń w grupie kontrolnej

Zdrowie
Health

Stan równowagi w systemie samoregulacji organizmu. Prawidłowy rozwój i samoodtwarzanie organizmu.

Zgodność dla obserwatora
Intra-observer study

Zmienność wyników wynikająca z faktu, iż ta sama osoba, dokonując wielokrotnie tej samej oceny, uzyskuje różne wyniki. Odnosi się do wyników, które zależą od subiektywnej oceny osoby wykonującej test, np. wyników badania ultrasonograficznego. Miarą zgodności jest kappa. Patrz: Powtarzalność.

Synonimy: zmienność dla obserwatora (intra-observer variability), zmienność pomiędzy obserwacjami tego samego obserwatora, powtarzalność pomiarów obserwatora (intra-observer reproducibility)

Zgodność między obserwatorami
Inter-observer study

Zmienność (powtarzalność) wyników kolejnych badań na skutek oceny dokonywanej przez różne osoby badające tę samą osobę (wykonujące ten sam test). Miarą zgodności jest kappa. Patrz: Powtarzalność.

Synonimy: zmienność pomiędzy obserwatorami (inter-observer variability), powtarzalność (inter-observer reproducibility)

Zmienna ciągła
Continuous variable

Zmienna, która może mieć dowolną wartość liczbową w określonym przedziale liczbowym. Liczba miejsc po przecinku jest uzależniona od założonej dokładności pomiaru. Występuje w skali interwałowej i ilorazowej.

Zmienna dyskretna
Discrete variable

Zmienna, czyli cecha mierzalna, która nie może posiadać dowolnej wartości liczbowej mieszczącej się w przedziale zmiennej, gdyż liczba możliwych wartości na skali jest skończona. Najczęściej jest to zbiór liczb całkowitych, dodatnich. Występuje w skali interwałowej i ilorazowej.

Synonimy: zmienna skokowa

Znamienność statystyczna
Statistical significance

Prawdopodobieństwo, że stwierdzana różnica pomiędzy grupami może się pojawić wyłącznie przypadkowo, gdy:
• różnica pomiędzy grupami jest znamienna statystycznie, co oznacza wysokie prawdopodobieństwo, iż różnica pomiarów pomiędzy grupami nie jest dziełem przypadku, a zatem grupy różnią się między sobą istotnie,
• różnica pomiędzy grupami jest statystycznie nieznamienna, co nie oznacza braku różnicy. Możliwe jest, że:
– różnica pomiarów jest dziełem przypadku (ma charakter losowy) i grupy
w istocie nie różnią się między sobą, albo
– grupy są istotnie różne, ale badanie miało niedostateczną moc, aby wykazać
rzeczywistą różnicę.
W próbach klinicznych zwyczajowo wynik uważa się za znamienny statystycznie, gdy różnica pomiędzy grupami może pojawić się losowo rzadziej niż raz na 20 przypadków, tzn. prawdopodobieństwo zaistnienia takiej sytuacji mniej niż 5%, czyli 0,05 (wartość p < 0,05). Niska wartość p może wynikać z dużej liczebności badanej próbki, nie świadczy natomiast o wielkości różnicy. Patrz: Błąd optymisty, Moc statystyczna, Poziom znamienności, Testowanie hipotezy zerowej.

Synonimy: istotność statystyczna

Złoty standard
Gold standard

Najlepszy dostępny test diagnostyczny do rozpoznania danej choroby, będący testem referencyjnym, wobec którego porównywane są inne testy. Często trudny do wykonania, niepraktyczny w rutynowym stosowaniu lub drogi. Test uznany za złoty standard pozostaje „złotym”, pomimo iż nowy, oceniany test może być lepszy od złotego standardu.

Synonimy: standard referencyjny (reference standard)

Ślepa próba
Blind study

Celowe utajanie informacji, do której grupy (eksperymentalnej czy kontrolnej) należy konkretny pacjent. Typowe dla randomizowanych prób klinicznych jest stosowanie próby podwójnie ślepej, tj. zorganizowania badania tak, by ani pacjent, ani personel prowadzący badanie nie wiedział i nie mógł zorientować się, do której grupy należy pacjent. Już randomizacja, tj. przydzielanie kolejnego pacjenta do badanej grupy, odbywa się w sposób zamaskowany zarówno dla pacjenta, jak i dla osoby pacjenta włączającej. Maskowaniu służy stosowanie placebo, technik imitacji, kodowania interwencji dla poszczególnych pacjentów.
Jeżeli niemożliwe jest zaślepienie ani pacjenta, ani badacza, stosuje się próbę pojedynczo ślepą, w której jedna strona jest zaślepiona. Zazwyczaj pacjenci nie wiedzą, jakiej interwencji są poddani, chociaż ważniejsze jest zaślepienie badacza niż pacjenta. Najważniejsze jest zaślepienie tego, kto ocenia efekty interwencji. Jeżeli niemożliwe jest zaślepienie pacjentów i lekarzy opiekujących się nimi, dąży się do odosobnienia badaczy, którzy jedynie dokonują oceny i pozostają zaślepieni – ślepy oceniający (blind assessor).
Czasem, aby zwiększyć obiektywizm oceny efektów, rozdzielone zostają funkcje badaczy opiekujących się pacjentami i badaczy prowadzących ocenę efektów. Jeżeli obaj oraz pacjent są zaślepieni, to mówimy o próbie potrójnie ślepej (triple blind trial). Pełne zaślepienie oznacza, iż o rodzaju leczenia nie wiedzą pacjenci, lekarze kwalifikujący ich do badania, lekarze leczący, osoby oceniające wystąpienie punktu końcowego i osoby analizujące wyniki.

Synonimy: próba maskowana, zaślepienie, maskowanie

Średnia
Mean

Arytmetyczna przeciętna zbioru liczb. Arytmetyczne obliczenie wartości przeciętnej uzyskiwane jest w drodze:
• podziału sumy wartości wszystkich liczb w zbiorze przez ich liczbę – średnia arytmetyczna, najczęściej używany rodzaj średniej,
• pierwiastkowania iloczynu liczb zbioru – średnia geometryczna, cechująca się mniejszym wpływem wartości skrajnych niż średnia arytmetyczna.

Synonimy: przeciętna (average)

Słowniczek terminów EBM pochodzi z książki "Racjonalna diagnoza i leczenie, Aktis, Łódź, 2005